چوب جادو کجاست؟ (آیا راه‌حل فوری برای مشکلات آب کشور وجود دارد؟) در حالی که برای خیلی‌ها راه‌حل‌ها معلوم و یقینی جلوه می‌نماید؛ مشکلات آب کشور روز به روز بیشتر آشکار می‌گردد. براستی چرا با داشتن یکی از مترقی‌ترین قوانین آب دنیا و پرسنل متخصص و کافی به چنین وضعی دچار شده‌ایم؟ بسیاری از خبرگان و متخصصین آب معتقدند که: «توبه باید کرد!» ‌ ... ‌ اما از چه چیزی باید توبه نمود؟ کجای کار دچار اشکال و ایراد است؟ از قدیم گفته‌اند: «فهمیدن مسئله؛ نصف حل مسئله است.» آیا گذشته، به طور دقیق و کامل بازخوانی و ارزیابی شده تا بدانیم مشکل چیست و بفهمیم مسئله کدام است؟! ... از طرفی، هر روز ایده‌های نو برای آینده طرح می‌شوند؛ بدون توجه به نقایص و موانع گذشته! البته، توجه به دغدغه‌های آینده (برای پیشگیری از بسیاری مشکلات محتمل)، مفید است. از طرفی دیگر، اولویت ما بایستی برنامه‌ریزی برای جلوگیری از روند تخریبی فعلی (افت شدید آب سفره‌ها) و حتی چاره اندیشی برای معکوس نمودن این روند تخریبی (تعادل بخشی منابع آب) باشد. چنین برنامه‌ای با عنوان «تعادل بخشی» در شرکت مدیریت منابع آب کشور وجود دارد؛ اما «آیا این برنامه بر اساس دلایل وقوع پدیده افت سفره‌ها تدوین شده است؟ و آیا واقعاً ترمیم‌گر و اثر بخش بوده است؟» نتایج حاصل (وضعیت کنونی) نشان می‌دهند که این برنامه توفیق کامل نیافته است. ... چرا ؟ برای فهمیدن اینکه «چرا به اینجا رسیده‌ایم؟» و «چرا برنامه تعادل بخشی منجر به علاج کامل نگردیده؟» بازخوانی گذشته در ابعاد زیر توصیه می‌شود. 1. نگرش (Paradigm) و راهبردهای کلان بایستی از مدیریت یک‌تنه و بدون مشارکت مردم به مدیریتی مبتنی بر تعامل با محیط «اجتماعی- اقتصادی» تغییر یابد. عدم توجه به روند واقعی توسعه (هر چند غلط) و قبول نمودن تمامی مسئولیت‌های تأمین آب توسط دولت، موجب شده تا در پناه شهروندان، فزون‌‌خواهی توسعه‌دهندگان حوزه‌های خدمات، شهری و صنعتی تشدید گردد. اگر هزینه‌های توسعه را توسعه دهندگان (و نه دولت) می‌پرداختند؛ روند توسعه معقول‌تر می‌گردید. 2. سیاست‌ها و قوانین: قوانین و مقررات موجود آب کشور (که بر اساس آن از منابع آب بهره‌برداری به عمل می‌آید) در کلیت خود جامع هستند؛ اما منشاء مواردی از مشکلات مربوط می‌شود به قوانین نامناسب/ ناکافی. در بسیاری از موارد به دلیل تلقی نادرست یا تحت فشارهای سیاسی و اجتماعی اقدامات اجرایی متناقض با این قوانین بوده است. 3. تناسب توانمندی «متولی» با «مسئله»: عدم تناسب ظرفیت‌های (مهارت مدیریتی، ابزار و تجهیزات، ضوابط و مقرارت، ساختار) نهاد آب در کلیت خویش موجب وقوع بسیاری از مشکلات امروز ماست. متأسفانه هنوز مدیریت آب بر عهده وزارت نیرو و صرفاً در دستان مهندسین است. در حالیکه در شرایط کنونی باید از سایر تخصص‌ها و سایر دستگاه‌ها استفاده مستمر و سازمانی شود. 4. استاندارد‌سازی مفاهیم پایه: گاهی عدم وجود زبان مشترک در خصوص مفاهیم پایه موجب بسیاری از کج فهمی‌ها و سوء تفاهم‌ها می‌گردد. در واقع عدم استاندارد‌سازی مفاهیم پایه در مدیریت خرد و کلان آب کشور در بسیاری موارد منجر به اغتشاش شده است. لازم است تمامی این موارد دارای تعاریف استاندارد گردند. برای مثال در زبان فارسی چه تفاوتی میان «Source» و «Resource» می‌گذاریم؟ متأسفانه سیره فعلی و جاری، به فراموشی سپردن راه‌حل‌های بلند‌مدت (اساسی) و مشغول شدن به راه‌حل‌های سطحی و روزمره است. اما، در پرتو بازخوانی موارد فوق، و نیز بررسی تجارب سایر کشورها احتمالاً نتیجه می‌شود که برای حل بنیادی معضلات آب بایستی به اقدامات اساسی (به ترتیب زیر) پرداخت، و در سایه آن برنامه‌های عملیاتی (ده ساله و پیرو آن 5 ساله) را تدوین نمود: 1. مدیریت راهبردی: هدف گذاری بلند مدت (50 ساله) که معمولاً در قالب نقشه راه ارائه میشود؛ نتیجه محور است و بدین لحاظ بر «مشارکت» (توجیه و جلب همراهی گروداران) و «پیاده‌سازی» متمرکز می‌باشد. این چنین برنامه‌ای مدیریت تغییر/ تحول است که به دلیل مقاومت‌های اجتماعی- سیاسی و گستردگی و پیچیدگی مسائل آب، پیاده سازی آن بسیار زمان‌بر خواهد بود. 2. ظرفیت¬سازی: همچنین، ما نیازمند بهبود و توسعه ظرفیت‌ها در سطوح عموم (فرهنگ‌سازی)، گروداران (ساماندهی مشارکت‌ها)، کارشناسان و بویژه مدیران (مهارت‌ها) و ساختار نهاد آب هستیم. حتی بایستی ظرفیت‌سازی به حوزه تصمیم‌‌سازان و تصمیم‌گیران (مثلاً نمایندگان مجلس) تسری یابد. 3. برنامه تحول: با توجه به پویایی سیستمِ «آب-(اکوسیستم-اجتماع-اقتصاد)»، برنامه‌ی «تحول» باید «تطبیقی» باشد تا هوشمندانه خود را با شرایط در حال تحول انطباق دهد. بنابراین لازم است مدیریت آب در سه لایه کوتاه‌مدت (افق 3 ساله)، میان‌مدت (افق ده ساله) و بلندمدت (افق 30 ساله) برنامه‌هایی را تدوین نموده و بطور موازی پیاده‌سازی نماید. مسلماً بازنگری دوره‌ای برنامه‌ی تحول ضروری است.
  • یونس مظاهری زاده
  • مژگان ثابت تیموری
  • بیژن قهرمان
  • محمد جلینی
  • نسرین سیاری
  • عزیزاله ایزدی
  • ابوالفضل مساعدی

لیست داوران منتصب

  • یونس مظاهری زاده
  • مژگان ثابت تیموری
  • بیژن قهرمان
  • محمد جلینی
  • نسرین سیاری
  • عزیزاله ایزدی
  • ابوالفضل مساعدی
دریافت نسخه XML این شماره

آب، اقتصاد و مدیریت

آب، اقتصاد و مدیریت

کیفیت آب و فاضلاب

کیفیت آب و فاضلاب

انتقال آب و سازه های آبی

انتقال آب و سازه های آبی

آبیاری و کشاورزی

آبیاری و کشاورزی

ارزیابی مدیریت آبیاری یکی از باغات پسته‎ی اردکان با کمک انعکاس‌‎‎سنجی بازه‎ی زمانی (TDR) و تکنیک سنجش از دور

محمدحسن رحیمیان, عماد نشاط, مصطفی میراب‌زاده اردكانی, مهدی شیران‌تفتی, علی‌محمد قائمی‌نیا, مهدی اسدیان
بازدید: 37

منابع آب سطحی

منابع آب سطحی

منابع آب زیرزمینی

منابع آب زیرزمینی

مدیریت منابع آب

مدیریت منابع آب

سایر مطالب علمی نشریه

سایر مطالب علمی نشریه

سرمقاله و یادداشت ها

کامران داوری, حمیدرضا جانباز, سید علیرضا طباطبائی, محمدحسین جعفری
بازدید: 30