توسعه پایدار در گرو مدیریت انطباقی

بدون شک توسعه شتابان و صد البته پایدار، اولویت اصلی ایران در شرایط فعلی است. مهمترین محدودیت فراروی توسعه پایدار، وضعیت اقلیمی و شرایط محیط زیست کشور است. بارش ناکافی و با پراکندگی نامناسب مکانی و زمانی به همراه تبخیر بالا، سهم سرانه از منابع تجدیدپذیر آب را به یک چهارم متوسط جهانی رسانده است. نکته قابل تأمل در مدیریت آب 30 ساله اخیر در کشور،  رویکرد اجرایی به مصرف بی‌رویه، بدون توجه به محدودیت منابع بوده است؛ بطوریکه شاخص مصرف آب به موجودی آن را به مرز 90 درصد رسانده است.

توسعه نامتوازن بدون توجه به مزیت‌های نسبی و ظرفیت‌های موجود، طرح‌های مدیریت آب بخشی‌نگر و سنتی به جای جامع‌نگر و روزآمد، طرح‌های عرضه محور بجای تقاضا محور، رویکرد سازه‌ای بجای غیرسازه‌‌ای و مهمتر از همه سیاستگزاری توسعه بدون توجه به ارزش‌های زیستی، از مهمترین چالش‌های حال حاضر کشور در بخش آب بشمار می‌رود. نتیجه این توسعه نامتوازن و رقابت در مصرف بی‌رویه آب، تعریف و اجرای طرح‌های عرضه محور کلان و انتقال بین حوضه‌ای و تأمین آب از دور دست و حتی فرامرزی، صدمه دیدن جدی زیستگاه‌های حیاتی کشور نظیر تالاب‌ها و دریاچه‌ها بوده است.

 

اما چه باید کرد؟

عدم وجود سیاست جامع‌نگر در بخش آب و خاک کشور، شرایط دشواری را پدید آورده است. در گام اول نیاز به تغییر نگاه و تغییر در اولویت‌های کشور و توسعه همه جانبه در حاکمیت داریم. مدیریت بر مبنای انطباق اقلیمی و تدوین نقشه راه توسعه در حضور خشکی و کم آبی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. جدا شدن از مدیریت بخشی و سنتی آب و ورود به مضامین و مفاهیم رویکرد جدید «مدیریت همه جانبه آب، محیط زیست و انرژی» امری راهگشا می‌نماید.

سه عنصر آب، محیط‌زیست و انرژی دارای چنان ارتباط تنگاتنگی با یکدیگراند که نظریه‌پردازان مدیریت یکپارچه منابع آب امروزه به دیدگاهی کلان‌نگرتر تحت عنوان «مدیریت همه جانبه آب، محیط زیست و انرژی» روی آورده‌اند. از این دیدگاه، توسعه پایدار در سایه رعایت توازن مابین این سه عامل صورت می‌گیرد. از آنجا که تدابیر توسعه در زمینه بهره‌برداری از منابع آب و انرژی به بهای فشار آوردن به محیط زیست تمام می‌شود، روز به روز بر اهمیت دیدگاه «مدیریت بر مبنای انطباق اقلیمی» افزوده می‌گردد. بر مبنای این رویکرد و نظر به مشکلات فراروی مدیریت منابع آب در کشور، سه رکن زیر به عنوان ارکان کلیدی باید در اصلاح شرایط مدنظر قرار گیرد:

الف- مدیریت بر مبنای انطباق اقلیمی

کشور در پهنه جغرافیایی خشک و نیمه خشک قرار دارد. مصرف بی‌رویه آب راهگشا نیست و انطباق با اقلیم حاکم و طرح‌ریزی و برنامه‌سازی سازگار با شرایط خشکی و کم آبی یک ضرورت تلقی می‌شود. این امر مستلزم  مدیریت همه جانبه آب، انرژی و محیط زیست و ساختارسازی و نهادسازی متناسب با آن  است.

 

ب- توجه به ارزشهای زیستی

در سنوات گذشته محیط طبیعی بیشترین صدمه را از توسعه نامتوازن و ناپایدار متحمل شده است. هر چند پیوست زیست محیطی به عنوان یک الزام در برنامه‌های توسعه مطرح است، لیکن بنظر می‌رسد فاقد کارایی لازم است. نتیجه فاجعه بار اجرای طرح‌های عمرانی بر محیط‌زیست طبیعی امروزه بصورت ریزگردها، خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها و نابودی سفره‌های آب زیرزمینی نمایان است. توجه همه جانبه به ارزش‌های زیستی بدور از شعار، یک اولویت مهم برای کشور به‌شمار می‌رود.

 

ج- توجه به ارزش اقتصادی آب

در طرح تحول اقتصادی کشور، برق و حامل‌های انرژی به قیمت‌های واقعی نزدیک‌تر گردید ولی متأسفانه تعرفه‌های آب در مصارف مختلف شرب و کشاورزی، تغییر چندانی نیافت. بطوریکه می‌توان در یک برآورد کلی اذعان داشت که مصرف‌کننده‌ها حداکثر تا 20 درصد هزینه آب را پرداخت می‌کنند. از آنجا که بخش بزرگی از تنگنای موجود در زمینه آب در کشور به بهره‌وری پایین آب مربوط است، بدیهی است که ارزش‌گذاری واقعی آب در کنار سایر نهاده‌های اقتصادی، تحول شگرفی در مرتفع‌شدن بحران آب ایجاد خواهد کرد.

 

پیشنهادها

بر مبنای ارکان سه‌گانه فوق اقدامات مشخص و عملی زیر به عنوان اولویت پیشنهاد می‌شود:

1- تغییر ساختار مدیریت آب در کشور و تشکیل وزارتخانه‌ای با محوریت آب و کشاورزی و پیش‌بینی مدیر عالی آب در استان‌ها با رده سازمانی معادل با معاون استاندار.

2- پیاده‌سازی طرح‌های مدیریت مصرف به خصوص در بخش کشاورزی و پیگیری مفهوم CPD (محصول بیشتر بر واحد مصرف آب)، بجای تولید بر واحد هکتار و فراتر از آن BPD (درآمد بر واحد مصرف آب) و کاهش سهم کشاورزی در اشتغال و کاهش سهم مصرف آب کشاورزی.

3- جبران مصائب رفته بر محیط‌زیست کشور در سال‌های گذشته با تدوین برنامه جامع احیاء محیط‌زیست و همچنین بازنگری در طرح‌های در دست مطالعه، اجرا و بهره‌برداری با تأکید بر ارزش‌های محیط‌زیستی، نه به‌ صورت شعاری و نه همراه با افراط و تفریط.

4- مطالعه اثرات خشکسالی بر توسعه و تدوین سند جامع خشکسالی و تهیه برنامه‌های اجرایی در این زمینه.

5- طراحی و ترویج الگوهای توسعه پایدار منطبق با شرایط خشکی و خشکسالی.

6- اصلاح ساختارهای حقوقی حاکم بر منابع آب و ارزش‌گذاری واقعی اقتصادی آب.

 

 

بدون شک توسعه شتابان و صد البته پایدار، اولویت اصلی ایران در شرایط فعلی است. مهمترین محدودیت فراروی توسعه پایدار، وضعیت اقلیمی و شرایط محیط زیست کشور است. بارش ناکافی و با پراکندگی نامناسب مکانی و زمانی به همراه تبخیر بالا، سهم سرانه از منابع تجدیدپذیر آب را به یک چهارم متوسط جهانی رسانده است. نکته قابل تأمل در مدیریت آب 30 ساله اخیر در کشور،  رویکرد اجرایی به مصرف بی‌رویه، بدون توجه به محدودیت منابع بوده است؛ بطوریکه شاخص مصرف آب به موجودی آن را به مرز 90 درصد رسانده است.توسعه نامتوازن بدون توجه به مزیت‌های نسبی و ظرفیت‌های موجود، طرح‌های مدیریت آب بخشی‌نگر و سنتی به جای جامع‌نگر و روزآمد، طرح‌های عرضه محور بجای تقاضا محور، رویکرد سازه‌ای بجای غیرسازه‌‌ای و مهمتر از همه سیاستگزاری توسعه بدون توجه به ارزش‌های زیستی، از مهمترین چالش‌های حال حاضر کشور در بخش آب بشمار می‌رود. نتیجه این توسعه نامتوازن و رقابت در مصرف بی‌رویه آب، تعریف و اجرای طرح‌های عرضه محور کلان و انتقال بین حوضه‌ای و تأمین آب از دور دست و حتی فرامرزی، صدمه دیدن جدی زیستگاه‌های حیاتی کشور نظیر تالاب‌ها و دریاچه‌ها بوده است.
اما چه باید کرد؟ عدم وجود سیاست جامع‌نگر در بخش آب و خاک کشور، شرایط دشواری را پدید آورده است. در گام اول نیاز به تغییر نگاه و تغییر در اولویت‌های کشور و توسعه همه جانبه در حاکمیت داریم. مدیریت بر مبنای انطباق اقلیمی و تدوین نقشه راه توسعه در حضور خشکی و کم آبی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. جدا شدن از مدیریت بخشی و سنتی آب و ورود به مضامین و مفاهیم رویکرد جدید «مدیریت همه جانبه آب، محیط زیست و انرژی» امری راهگشا می‌نماید.سه عنصر آب، محیط‌زیست و انرژی دارای چنان ارتباط تنگاتنگی با یکدیگراند که نظریه‌پردازان مدیریت یکپارچه منابع آب امروزه به دیدگاهی کلان‌نگرتر تحت عنوان «مدیریت همه جانبه آب، محیط زیست و انرژی» روی آورده‌اند. از این دیدگاه، توسعه پایدار در سایه رعایت توازن مابین این سه عامل صورت می‌گیرد. از آنجا که تدابیر توسعه در زمینه بهره‌برداری از منابع آب و انرژی به بهای فشار آوردن به محیط زیست تمام می‌شود، روز به روز بر اهمیت دیدگاه «مدیریت بر مبنای انطباق اقلیمی» افزوده می‌گردد. بر مبنای این رویکرد و نظر به مشکلات فراروی مدیریت منابع آب در کشور، سه رکن زیر به عنوان ارکان کلیدی باید در اصلاح شرایط مدنظر قرار گیرد: الف- مدیریت بر مبنای انطباق اقلیمی کشور در پهنه جغرافیایی خشک و نیمه خشک قرار دارد. مصرف بی‌رویه آب راهگشا نیست و انطباق با اقلیم حاکم و طرح‌ریزی و برنامه‌سازی سازگار با شرایط خشکی و کم آبی یک ضرورت تلقی می‌شود. این امر مستلزم  مدیریت همه جانبه آب، انرژی و محیط زیست و ساختارسازی و نهادسازی متناسب با آن  است.
ب- توجه به ارزش‌های زیستی در سنوات گذشته محیط طبیعی بیشترین صدمه را از توسعه نامتوازن و ناپایدار متحمل شده است. هر چند پیوست زیست محیطی به عنوان یک الزام در برنامه‌های توسعه مطرح است، لیکن بنظر می‌رسد فاقد کارایی لازم است. نتیجه فاجعه بار اجرای طرح‌های عمرانی بر محیط‌زیست طبیعی امروزه بصورت ریزگردها، خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها و نابودی سفره‌های آب زیرزمینی نمایان است. توجه همه جانبه به ارزش‌های زیستی بدور از شعار، یک اولویت مهم برای کشور به‌شمار می‌رود.
ج- توجه به ارزش اقتصادی آب در طرح تحول اقتصادی کشور، برق و حامل‌های انرژی به قیمت‌های واقعی نزدیک‌تر گردید ولی متأسفانه تعرفه‌های آب در مصارف مختلف شرب و کشاورزی، تغییر چندانی نیافت. بطوریکه می‌توان در یک برآورد کلی اذعان داشت که مصرف‌کننده‌ها حداکثر تا 20 درصد هزینه آب را پرداخت می‌کنند. از آنجا که بخش بزرگی از تنگنای موجود در زمینه آب در کشور به بهره‌وری پایین آب مربوط است، بدیهی است که ارزش‌گذاری واقعی آب در کنار سایر نهاده‌های اقتصادی، تحول شگرفی در مرتفع‌شدن بحران آب ایجاد خواهد کرد.
پیشنهادهابر مبنای ارکان سه‌گانه فوق اقدامات مشخص و عملی زیر به عنوان اولویت پیشنهاد می‌شود:

1- تغییر ساختار مدیریت آب در کشور و تشکیل وزارتخانه‌ای با محوریت آب و کشاورزی و پیش‌بینی مدیر عالی آب در استان‌ها با رده سازمانی معادل با معاون استاندار.

2- پیاده‌سازی طرح‌های مدیریت مصرف به خصوص در بخش کشاورزی و پیگیری مفهوم CPD (محصول بیشتر بر واحد مصرف آب)، بجای تولید بر واحد هکتار و فراتر از آن BPD (درآمد بر واحد مصرف آب) و کاهش سهم کشاورزی در اشتغال و کاهش سهم مصرف آب کشاورزی.

3- جبران مصائب رفته بر محیط‌زیست کشور در سال‌های گذشته با تدوین برنامه جامع احیاء محیط‌زیست و همچنین بازنگری در طرح‌های در دست مطالعه، اجرا و بهره‌برداری با تأکید بر ارزش‌های محیط‌زیستی، نه به‌ صورت شعاری و نه همراه با افراط و تفریط. 4- مطالعه اثرات خشکسالی بر توسعه و تدوین سند جامع خشکسالی و تهیه برنامه‌های اجرایی در این زمینه.

5- طراحی و ترویج الگوهای توسعه پایدار منطبق با شرایط خشکی و خشکسالی.

6- اصلاح ساختارهای حقوقی حاکم بر منابع آب و ارزش‌گذاری واقعی اقتصادی آب.

  • مجتبی اقبالی
  • محمد رضا کهنسال
  • سید احمد محدث حسینی
  • ثمانه توکلی امینیان
  • اردوان نیکنام
  • حسن پویا
  • سید حسین سجادی فر
  • عباسعلی قزل سوفلو
  • احمد قندهاری
  • بیژن قهرمان
  • یونس مظاهری زاده
  • محمدرضا سلیمی
  • بابک مهرآوران
  • حمید برکی
  • محمود خرمی وفا
  • کاظم اسماعیلی
  • مجید دایی
  • مجتبی شفیعی
  • میثم مجیدی
  • محمد جلینی
  • ابراهیم علامتیان
  • کامران داوری

لیست داوران منتصب

  • مجتبی اقبالی
  • محمد رضا کهنسال
  • سید احمد محدث حسینی
  • ثمانه توکلی امینیان
  • اردوان نیکنام
  • حسن پویا
  • سید حسین سجادی فر
  • عباسعلی قزل سوفلو
  • احمد قندهاری
  • بیژن قهرمان
  • یونس مظاهری زاده
  • محمدرضا سلیمی
  • بابک مهرآوران
  • حمید برکی
  • محمود خرمی وفا
  • کاظم اسماعیلی
  • مجید دایی
  • مجتبی شفیعی
  • میثم مجیدی
  • محمد جلینی
  • ابراهیم علامتیان
  • کامران داوری
فایل کامل دریافت نسخه XML این شماره

سرمقاله

سرمقاله

سرمقاله و یاداشتهای کوتاه

عباسعلی قزل سوفلو, سید مجتبی رضوی نبوی
بازدید: 36

آب، اقتصاد و مدیریت

آب، اقتصاد و مدیریت

کیفیت آب و فاضلاب

کیفیت آب و فاضلاب

بررسی عملکرد زئولیت اصلاح شده درحذف اسید هیومیک از محلول‌های آبی

مهدی وثوقی نیری, امیرحسین محوی, محمد جواد محمدی, امیر حسین محوی, محمود علی محمدی, محمد شیرمردی, ابوافضل نعیم‌آبادی
بازدید: 50

انتقال آب و سازه های آبی

انتقال آب و سازه های آبی

آبیاری و کشاورزی

آبیاری و کشاورزی

معادلات اساسی بکار گرفته شده در مدل SWAP و راهنمای کاربردی مدل

خدیجه براتی, هاجر طاهری سودجانی, محمد شایان نژاد
بازدید: 162

مدیریت منابع آب

مدیریت منابع آب

سایر مطالب علمی نشریه

سایر مطالب علمی نشریه

آشنایی با نشریه

نشریه آب و توسعه پایدار
بازدید: 20
بازدید: 77

رونمایی از سند تدبیر آب مشهد

دفتر تحقیقات و بهره وری شرکت آب و فاضلاب مشهد
بازدید: 47
بازدید: 47
بازدید: 25