فصلنامه آب و توسعه پایدار

چکیده طی دهه اخیر، رخداد خشکسالی‌های مداوم، بهره‌برداری نامتوازن از منابع آب کشور، کاهش آبدهی رودخانه‌ها و چشمه‌ها و افت سطح آب زیرزمینی، باعث رخداد مسائل اجتماعی در مناطق مختلف کشور شده است. بر این اساس پروژه اکتشاف و استحصال منابع آب ژرف کشور، تعریف و با استقبال مسئولین مواجه شد. در نهایت با اختصاص بودجه و تأمین اعتبار، این پروژه از اواسط دهه 1390 شمسی آغاز شد و تاکنون چند حلقه چاه آب ژرف در استان سیستان و بلوچستان حفاری شده است. با این حال نتایج کلی انتشار یافته از حفاری چاه‌های مذکور به لحاظ کمی و کیفی آن‌چنان امیدبخش نبوده است، به طوری که وجود آب زیرزمینی ژرف در جنوب‌شرق و حتی مناطق دیگر کشور در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. در این مقاله سعی بر آن است تا با توجه به امکانات و محدودیت‌ها، روش در پیش گرفته شده برای اکتشاف آب‌های ژرف در ایران بررسی و راهبردی جدید برای تغییر روند پروژه، پیشنهاد شود.

چکیده مهار افت مستمر تراز آب‌زیرزمینی که معمولاً به تعادل‌بخشی آب‌زیرزمینی یاد می‌گردد؛ موضوع جدیدی نیست و اقدامات فراوانی مانند ممنوعه اعلام کردن دشت‌ها، طرح تعادل‌بخشی آب‌زیرزمینی، طرح سازگاری با کم‌آبی و ... در راستای آن تدوین و ابلاغ شده است. اما سوال اساسی این است که چرا در عرصۀ عمل، این گونه‌ طرح‌ها کارایی لازم را نداشته و همچنان کشور با افت مستمر تراز آبخوان مواجه می‌باشد؟ این یاداشت فنی سعی در پاسخ به این سوال اساسی دارد و برای تبیین پاسخ این سوال، عبارت «تعادل‌بخشی آب‌زیرزمینی سهل ممتنع»، را بسط و کاربرد نموده است. این عبارت بر این مفهوم دلالت دارد که حرکت از شرایط کنونی (حاکمیت نهادهای دولتی) به شرایط مطلوب (مدیریت یکپارچه و مشارکتی در سطح حوضه آبریز) تغییری کوتاه‌مدت نبوده، بلکه فرآیندی مبتنی بر ظرفیت‌سازی برای تکامل و تحول در نهادهای مدیریت می‌باشد. لذا ضروری است برنامه‌های تعادل‌بخشی آب‌زیرزمینی به فراخور این مسیر پیچیده و طاقت‌فرسا تنظیم گردد.

چکیده علیرغم ویژگی‌های ارزشمند طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی کشور، عدم توجه به موارد زیر در تدوین چارچوب‌های طرح را می‌توان از نقاط ضعف آن دانست:
- تجربه‌های تاریخی در زمینۀ مدیریت منابع آب زیرزمینی.
- کاهش تصدی‌گری دولت و دولت‌سالاری.
- عوامل غیر کشاورزی اثرگذار بر بیلان منابع آب زیرزمینی.
به نظر می‌رسد چنانچه توان سازمانی و کارشناسی صرف شده و بودجۀ هزینه شده برای این طرح، صرفاً در زمینۀ ایجاد، نهادینه کردن و استقرار تشکل‌های بهره‌برداران و پیاده‌سازی مدیریت مشارکتی منابع آب زیرزمینی صرف می‌شد و با درس‌آموزی از تجربه‌های تاریخی و در جهت کاهش دولت‌سالاری، بخشی از وظایف مدیریت آب‌های زیرزمینی شامل مراحل صدور و تمدید پروانه و اجرای هفت پروژه اول به این تشکل‌ها واگذار می‌شد، نتایج بهتری حاصل شده بود.

چکیده در حال حاضر، اغلب آبخوان‌های آبرفتی در کشور دارای شبکه پایش سطح آب‌زیرزمینی هستند اما برای پاسخ به این سوال که آیا شبکه پایش مذکور توانسته است اهداف مدیریتی منابع آب را تامین و تصویر نسبتاً دقیق از وضعیت آبخوان‌ها را ارائه کند، نیاز به بررسی وجود دارد. بنابراین ضروری است که وضعیت و کارآمدی چاه‌های مشاهده‌ای موجود ارزیابی شود و در صورت نیاز، شبکه پایش اصلاح و یا بازطراحی شود. در این پژوهش، تلاش شده است با تلفیق اطلاعات هیدروژئولوژیکی و عملیات ویدئومتری، وضعیت ساختمان چاه‌های مشاهده‌ای موجود و ارتباط آنها با آبخوان بررسی شود. مطالعات هیدروژئولوژیکی به این سوالات پاسخ می‌دهد که آیا ممکن است بیش از یک لایه آبدار در محل چاه مشاهده‌ای وجود داشته باشد و یا عوامل خارجی بر نوسانات سطح آب موثر باشد. همچنین عملیات ویدئومتری که برای اولین بار در ایران در چاه‌های مشاهده‌ای انجام شده نشان‏دهنده سلامت لوله جدار و لوله مشبک و طول ستون آب در این چاه‌ها می‌باشد. چارچوب پیشنهادی در این تحقیق، برای ارزیابی وضعیت شبکه پایش سطح آب‌زیرزمینی در آبخوان آبرفتی شیروان در استان خراسان شمالی به‌کار گرفته شد. نتایج نشان داد، از تعداد 17 حلقه چاه مشاهده‌ای موجود در آبخوان آبرفتی شیروان، یک حلقه به دلیل عدم ارتباط با آبخوان اصلی کارایی لازم را نداشته است، تعداد شش حلقه به دلیل گرفتگی اسکرین نیاز به احیا دارند و سه چاه مشاهده‌ای در حال خشک شدن هستند.

چکیده ‌حفاظت از منابع آبی از ویژگی‌های اصلی توسعه پایدار است و در اسناد بین‌المللی و ملی بر لزوم حمایت از آنها در مناطق تحت حفاظت با هدف حفظ تنوع‌زیستی و خدمات بسیار آن‌ها نظیر تأمین آب شرب تاکید شده است. در گام نخست مطالعه حاضر، منابع آبی سطحی کشور شامل پیکره‌های آبی مهم، رودخانه‌های دائمی و مناطق یخچالی بررسی و پس از تهیه نقشه‌های وضع موجود این منابع، حساسیت اکولوژیک آن‌ها با توجه به معیار‌های پیشنهادی و نظرات کارشناسی مشخص شد. در گام دوم، میزان پوشش‌دهی هر سه منبع آب سطحی توسط شبکه مناطق تحت حفاظت بررسی شد. نتایج نشان داد، معیار‌های رژیم جریان، طبیعی بودن، وسعت، غنای گونه‌ای ماهی‌ها/پرندگان، و وضعیت مدیریت حفاظتی در اولویت توجه برای مدیریت این منابع قرار گرفتند. همچنین، براساس این معیارها، تالاب‌های بختگان، ارژن، میانکاله، چغاخور، شادگان و انزلی و رودخانه‌های کر، کرج، سردآبرود، چهلگرد و سفیدرود حساس‌ترین منابع آبی شناخته شدند. این نتیجه به‌دست آمد که دو طبقه مدیریتی منطقه حفاظت شده و اثر طبیعی ملی نسبت به سایر طبقه‌ها در پوشش‌دهی منابع آبی ضعیف‌تر عمل می‌کنند و رودخانه‌ها نسبت به سایر منابع، کمتر در شبکه مناطق حضور دارند. یافته‌های مطالعه حاضر می‌تواند به‌عنوان راهنمای برنامه‌ریزان حفاظت سرزمین به منظور توجه مناسب به منابع آبی حساس در انتخاب مناطق تحت حفاظت در کشور استفاده شود.

چکیده برآورد تبخیر پتانسیل به صورت برخط می‌تواند در مدیریت منابع آبی پر کاربرد باشد. در این تحقیق استفاده از یک نرم‌افزار برای گوشی‌های هوشمند جهت برآورد تبخیر پتانسیل از سطوح آزاد آب و سطح زمین و همچنین، برآورد امکان کاهش تبخیر ناشی از نصب صفحات فتوولتاییک بر روی پهنه‌های آبی مد نظر می‌باشد. داده‌های مورد استفاده از پایگاه داده شبکه ابری NASA-POWER استخراج می‌شود و نرم‌افزار به صورت هوشمند نقطه انتخابی را نسبت به دو حالت خشکی یا پهنۀ آبی تشخیص داده و محاسبات مربوطه را انجام می‌دهد. رابطه پیشنهادی تحقیق برای برآورد تبخیر پتانسیل با در نظر گرفتن داده‌های میانگین ده ساله سد دوستی (سال‌های 2008 الی 2017) مورد بررسی قرار گرفت و میزان خطای آن و برخی روابط تجربی تبخیر پتانسیل و تبخیر از سطح آزاد آب با میزان تبخیر صورت گرفته از تشت تبخیر مستقر در محل تعیین گردید که نتایج نشان داد، این رابطه نسبت به تمامی روابط مورد بررسی دارای خطای کمتری است. به منظور ارزیابی کارایی رابطه پیشنهادی و داده‌های دریافتی از پایگاه NASA-POWER، مقدار تبخیر خروجی نرم‌افزار با مقادیر داده‌های تشت تبخیر در ایستگاه‌های سینوپتیک برای شش شهر مقایسه شده و صحت مقادیر خروجی نرم‌افزار، در بازه 8 الی 16 درصد برآورد گردید.

چکیده مدل‏های هیدرولوژی ابزار مفیدی در تحقیقات هیدرولوژی، آزمایش فرضیه‏‌های تحقیق و درک فرآیندهای هیدرولوژی، طراحی و ارزیابی و تخصیص منابع آب (ارزیابی سیلاب دشت‏ها و حفاظت اکوسیستم‌‏ها) به‏‌شمار می‌‏روند. مدل‌‏های هیدرولوژی نمایش ساده شده سیستم واقعی هیدرولوژی هستند و به مطالعه کارکرد حوضه در واکنش به ورودی‏های گوناگون و فهم بهتر از فرآیندهای هیدرولوژی کمک می‌‏کنند. باتوجه‏‌به تنوع مدل‌‏های هیدرولوژی انتخاب هر مدل برای هر کار دشوار است. بنابراین نیاز است، ارزیابی مقایسه‌ای بین مدل‏‌ها برای مشخص کردن توانایی و قابلیت هر مدل در منطقه مطالعاتی انجام گیرد. در این مقاله از دو مدل نیمه توزیعی MISDc و HBV برای شبیه‌‏‏سازی جریان حوضه آبخیز کاکارضا استفاده شده است. دوره مشترک شبیه‏‌سازی این دو مدل در بازه زمانی 9 ساله (2010-2002) انتخاب شد. دقت نتایج حاصل از مدل‏ها با استفاده از معیارهای نش-ساتکلیف و ضریب تعیین ارزیابی شد. مقادیر به‏‌دست آمده نش-ساتکلیف و ضریب تعیین برای مدل MISDc به ‏ترتیب 0/83 و 0/84 و برای مدلHBV به‏ ترتیب 0/79 و 0/80 برای دوره واسنجی 2008-2002 و برای مدل MISDc به ‏ترتیب 0/88 و 0/89، برای مدلHBV به‌‏ترتیب 0/72 و0/73 برای دوره اعتبارسنجی 2010-2009 می‏باشد، که بیانگر عملکرد بهتر مدل MISDc در شبیه‌‏سازی جریان روزانه در منطقه مورد مطالعه می‌‏باشد. نتایج حاصل نشان می‌‏دهد مدل MISDc بهتر از مدل HBV عمل کرده است و پیشنهاد می‏‌شود در مطالعات هیدرولوژی منطقه از این مدل استفاده شود.

چکیده سرمقاله:
بیلان آب و اهمیت آن
انوش نوری اسفندیاری/ مشاور هیئت تحریریه
 
یادداشت کوتاه:
بیلان آب: شاه کلید برنامه‌ریزی منابع آب
بنفشه زهرایی/ مدیر کل دفتر مدیریت مصرف و ارتقای بهره‌وری آب و آبفا

چکیده بیلان آب، دارائی‌ و موجودیت آب در اثر تغییرات ورودی‌ها و خروجی‌‌ها به یک محدوده خاص در یک دوره معین را نشان می‌دهد. سیستم بیلان آب از سه بخش داده (ورودی سیستم)، مدل بیلان (فرآیندها) و نتایج بیلان (خروجی سیستم) تشکیل شده است. از آنجائیکه تمام اجزای این سیستم متغیرهای طبیعی و دارای پیچیدگی‌های ذاتی هستند، بنابراین عدم قطعیت در بیلان یک موضوع غیر قابل چشم‌پوشی است. این عدم قطعیت در اجزای مختلف سیستم بیلان دخیل بوده و برای کاهش آن باید ماهیت هر یک از اجزا به‌درستی شناخته شود. برای آسیب‌شناسی بیلان نمی‌توان به‌صورت یکپارچه به آن نگریست و دستورالعمل واحدی را برای کاهش عدم‌قطعیت نتایج بیلان ارائه داد. بنابراین لزوم بهبود و ارتقای روش‌های برداشت، ثبت و ذخیره داده‌ها و تقویت ساختارهای مدل‌سازی متناسب با تقسیم‌بندی‌های اقلیمی کشور باید به‌طور موازی و مستمر مدنظر باشد. یادداشت حاضر به بررسی هر یک از اجزای سیستم بیلان پرداخته و چالش‌های موجود را مطرح و راهکارهایی برای بهبود وضع موجود ارائه می‌دهد.