با همکاری انجمن هیدرولیک ایران
موضوعات = آب، اکوسیستم و محیط‌زیست
آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

اعتبارسنجی مدل‌های انتگرالی و آشفتگی برای پساب شور تخلیه‌شده در محیط آبی

دوره 10، شماره 1، بهار 1402، صفحه 57-66

https://doi.org/10.22067/jwsd.v10i1.2210-1186

وحید بابایی نژاد، بابک خورسندی

چکیده با کاهش منابع طبیعی آب‏‌شیرین، فعالیت کارخانه‌‏های آب‌‏شیرین‏‌کن در حال افزایش است. پساب این کارخانه‏‌ها بلافاصله به محیط دریا بازگردانده می‏‏‌شود. پساب تولیدی مواد شیمیایی و نمک بسیار زیادی دارد که در صورت تخلیه نامناسب باعث برهم زدن تعادل محیط‌‏زیست دریا می‏‌شود. استفاده از مدل‏‌های عددی برای بررسی روش‌‏های مختلف تخلیه، یکی از ارزان‌‏‏ترین روش‌‏ها است. در این تحقیق برای اولین بار به اعتبارسنجی نتایج مدل‏‌های VISJET ،CORJET و (RNG (k-ε برای تخلیه پساب چگال پرداخته می‏شود. برای این منظور نتایج شبیه‌‏سازی این مدل‌‏ها در محیط ساکن و پویا، با نتایج مطالعه‏‌های آزمایشگاهی مختلف مقایسه می‏‌شود. باتوجه‌‏به نتایج، مدل RNG سرعت محوری جت را به خوبی و با خطای ناچیزی در مقایسه با مدل‌‏های انتگرالی و آزمایشگاهی برآورد می‏‌کند. هر سه مدل اکثر پارامترهای مربوط به تخلیه پساب چگال را در مقایسه با مطالعه‌‏های آزمایشگاهی کمتر تخمین می‏زنند. مدل‏‌های CORJET و VISJET میزان رقیق‏‌سازی پساب را با خطای بالایی برآورد می‏‌کنند اما مدل RNG به دلیل درنظر گرفتن آشفتگی جریان، میزان رقیق‌‏سازی پساب را با خطای قابل قبولی تخمین می‌‏زند. مهمترین مزیت مدل‌‏های انتگرالی CORJET و VISJET مدل‏‌سازی آسان و زمان محاسبه بسیار کم در مقایسه با مدل آشفتگی RNG است. باتوجه‌‏به نتایج ارائه شده می‌‏توان نتیجه گرفت مدل RNG به دلیل درنظرگرفتن آشفتگی جریان و ارائه نتایج دقیق، برای انجام مطالعه‌‏های مربوط به تخلیه پساب چگال حاصل از کارخانه‌‏های آب‌شیرین‌‏کن مناسب است. 

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

کاربرد ارزیابی چرخه عمر بر آب و محیط‏زیست

دوره 10، شماره 1، بهار 1402، صفحه 67-76

https://doi.org/10.22067/jwsd.v10i1.2211-1189

حسنا شفائی، کاظم اسماعیلی

چکیده یکی از اهداف ارزیابی چرخه عمر، تصمیم‌‏گیری محیط‏زیستی در مورد پاک‏سازی محل‌‏های آلوده، آب‏‌های آلوده و احیای آب با روش‌‏های مختلف است. مشکلات کمبود آب به دلیل کاهش بارندگی، افزایش جمعیت، کاهش منابع آب و عدم وجود چارچوب قانونی برای مدیریت آب جدی‌تر می‌شود. بنابراین، تجزیه و تحلیل مناسب آثار و نتایج روش‌‏های مورد استفاده جهت تصفیه آب، عوامل آلوده‌‏کننده آب‏‌های زیرزمینی و فرآیندهای مختلف تأمین آب مورد نیاز، لازم بوده و یکی از ابزارهایی که می‌‏تواند چنین تحلیلی را انجام دهد، ارزیابی چرخه عمر (LCA) است که براساس درک کامل سیستم از داده‌‏های واقعی به‏ دست آمده است. در این پژوهش به تحلیل ارزیابی چرخه عمر بر فرآیندهای تصفیه فاضلاب، نمک‏زدایی و ردپای آب با در نظر گرفتن منابع آبی مختلف پرداخته شده است. نتایج این تحلیل نشان داد بیشترین موضوع مورد بررسی در ارزیابی چرخه عمر تصفیه فاضلاب و بیشترین نوع فاضلاب مورد مطالعه فاضلاب شهری بوده است. کمترین موضوع مورد بررسی مهندسی رودخانه بود. در بین کشورهای مختلف سهم ایران از مطالعات ارزیابی چرخه عمر بر مدیریت آب، کمترین تعداد بوده و با توجه ‏به اهمیت موضوع ارزیابی چرخه عمر و تأثیر محیط‏زیستی روش‌‏ها و فرآیندهای مختلف بر تأمین آب مورد نیاز در بخش‌‏های کشاورزی، شرب و صنعت توجه و انجام بیشتر مطالعات در این زمینه را می‌‏طلبد.

مدیریت آب و اقتصاد

مدیریت توأم آب ‌زیرزمینی – خشکسالی: مروری بر تجارب کالیفرنیا

دوره 10، شماره 1، بهار 1402، صفحه 77-86

https://doi.org/10.22067/jwsd.v10i1.2302-1219

نجمه گازر حبیب آبادی، هاشم درخشان

چکیده کشور ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک واقع شده، که بخش بزرگی از نیازهای آبی آن از منابع آب زیرزمینی تأمین می‏شود. در دوره‌های خشکسالی شدید و طولانی‌مدت که امکان تأمین آب از منابع آب سطحی وجود ندارد؛ آب زیرزمینی یگانه منبع تأمین آب خواهد بود. عدم توجه به مدیریت تقاضا و کنترل اضافه برداشت می‌تواند تنش آبی ایجاد شده را با کاهش ذخیره آب زیرزمینی تشدید نماید. لذا برای کاهش اثرات مخرب خشکسالی و حفاظت از آب زیرزمینی نیاز به استراتژی‌های پیشگیرانه  ضروری است. اما متأسفانه اکثر استراتژی‌های کاهش اثرات مخرب خشکسالی منفعلانه بوده و بر تأمین کمبود آب ایجاد شده در دوره خشکسالی، از منابع آب زیرزمینی تمرکز دارد و از توجه به مدیریت توأم آب زیرزمینی-خشکسالی غفلت شده است.  باتوجه ‏به اثر پدیده تغییراقلیم بر افزایش شدت و تواتر وقایع حدی که موجب افزایش احتمال وقوع خشکسالی‌های شدید و طولانی مدت می‏شود، ضروری است به استراتژی‌های فعال در این زمینه توجه ویژه شود. رزرو آب زیرزمینی در سال‌های نرمال و مرطوب، از طریق مدیریت تقاضا و کاهش برداشت، به ‏عنوان رویکردی فعالانه می‌تواند علاوه‏ب ر حفظ آب زیرزمینی، مقاومت در برابر خشکسالی را افزایش داده و امنیت تأمین آب در طول خشکسالی‌های شدید را بهبود بخشد. این مقاله در راستای تشریح این رویکرد در دو بخش تدوین شده است. بخش اول به تشریح نحوه برنامه‌ریزی سازمان‌های مرتبط برای مدیریت توأم خشکسالی و آب زیرزمینی پرداخته و در بخش دوم سعی شده رویکردهای جدید در حال انجام در کالیفرنیا تبیین شده، و همچنین کاربرد آن در ایران تشریح شود.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

یادداشت تحلیلی: امنیت آبی و نقش آن در امنیت غذا

دوره 10، شماره 1، بهار 1402، صفحه 105-116

سیده محدثه طاهری

چکیده ناکافی بودن منابع آب برای تأمین نیازهای تولید مواد غذایی موضوع بسیار مهمی است که در آینده بر اهمیت آن افزوده خواهد شد. اگر منابع آب تجدیدپذیر محلی سبز (در خاک) و آب آبی (در رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، مخازن، سفره‌های زیرزمینی) برای تولید یک منبع غذایی مرجع (شامل 3000 کیلوکالری نیاز روزانه که محصولات حیوانی 20 درصد آن را در برگیرد). برای همه ساکنان کافی نباشد، یک واحد تولید مواد غذایی را دچار کمبود آب سبز-آبی می‌‌دانیم. تعداد افرادی که در واحدهای تولید مواد غذایی تحت تأثیر کمبود آب سبز-آبی زندگی می‌کنند از 360 میلیون نفر در سال 1905 (21 درصد جمعیت جهان در آن زمان) به 2/2 میلیارد (34 درصد) در سال 2005 رسیده است. در این مدت کمبود آب سبز-آبی به مناطق وسیعی سرایت کرده است و در مناطق قبلی بیشتر شده است. امنیت آب، مفهومی است که در ابعاد و جوانب مختلف بررسی می‌گردد. چهار بعد از این موارد شناسایی گردیده که هر یک از دو جنبۀ مکمل، تشکیل شده است: مستقیم-غیر مستقیم، کلان-خرد، فنی-سیاسی و صلح-درگیری. در این مطالعه نقش غیرمستقیم آب بر امنیت غذایی در مقیاس جهانی با استفاده از رویکرد کمّی فضایی مورد بررسی قرار داده شد. از آنجا که امنیت غذایی از بسیاری جهات با امنیت آب در هم تنیده شده است، در این مقاله، نقش کمبود آب بر اختلال در تولید غذا و تأثیر تجارت بر این تعامل تجزیه و تحلیل شد و ضمن بررسی ارتباط تاب‌آوری اجتماعی با این موضوعات، مناطقی که در این زمینه با چالش‌های خاصی مواجه بودند، شناسایی شدند. با این کار، مفهوم امنیت آب نظام‌‌مند گردید و در نهایت با مسائل آسیب‌‌پذیری، تاب‌آوری و پایداری مرتبط گردید.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

کاربرد و ارزیابی توانایی توابع مفصل در تخمین بارش روزانه در شرق حوضه دریاچه ارومیه

دوره 9، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 37-46

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i4.2206.1156

محمد خالدی علمداری، ابوالفضل مجنونی هریس، احمد فاخری فرد

چکیده استفاده از سری داده‌های صحیح و بدون داده گم‌شده، شرط لازم برای انجام بیشتر مطالعات آماری و هیدرولوژیکی است. با توجه‏ به اهمیت بارش به‌عنوان یکی از مهمترین متغیرهای اقلیمی و هیدرولوژیکی، در این پژوهش به‌منظور پیش‌‌بینی بارش روزانه تبریز، از توابع مفصل استفاده شده و نتایج آن با روش‌های هوشمند و آمار کلاسیک مقایسه شد. به‌منظور پیش‌بینی بارش در ایستگاه تبریز، از داده‌های بارش ایستگاه‌های سراب، سهند و مراغه نیز به‌عنوان ایستگاه‌های کمکی استفاده شد. بر اساس نتایج به‌دست آمده در بین همه روش‌های مورد بررسی، روش مدل درخت با مقادیر RMSE معادل 3/14 میلی‌متر و MAD معادل 2/13 میلی‌متر و روش جنگل تصادفی با مقادیر RMSE معادل 5/18 میلی‌متر و MAD معادل 3/04 میلی‌متر به‌ترتیب بیشترین و کمترین دقت را در برآورد رویدادهای بارش دارند. در میان مفصل‌های ارشمیدسی، تابع گامبل مقادیر RMSE و MAD به ترتیب 3/89 و 2/51 میلی‌متر می‌باشد. از آنجایی‏‏که محدوده خطای داده‌های تخمینی به‏دست آمده از توابع مفصل بسیار نزدیک به سایر روش‌ها می‌باشد؛ باتوجه‏به قابلیت‌های توابع مفصل از جمله توانایی اعمال شرط‏های متعدد و ماهیت احتمالاتی آن، که رفتار پدیده را در نظر می‌گیرد، می‌توان گفت در شرایط مشابه توانایی توابع مفصل در برآورد داده‌های گمشده پدیده‌های احتمالاتی مانند بارندگی مناسب است.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

تحلیلی بر نقش گروداران کلیدی در مدیریت تالاب‌های اقماری جنوب دریاچه ارومیه

دوره 9، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 47-58

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i4.2206.1159

سید مهدی مجتهدی، اصغر طهماسبی، سید محمد شبیری، علیرضا علوی تبار، بهمن زندی

چکیده رویکرد مدیریت زیست‌بومی نگاهی جامع‌نگر به مدیریت تالاب‌ها است که بر مدیریت مشارکتی و تعامل میان‌بخشی و فرابخشی دستگاه‌های دست اندرکار و جوامع محلی حوضه‌آبخیز تأکید دارد. با این وجود، تحلیل روابط و تعاملات گروداران در مدیریت تالاب‌ها، کمتر در مطالعات پیشین مورد توجه قرار گرفته است. از این رو، پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل شبکه‌های اجتماعی به بررسی نقش و جایگاه گروداران کلیدی در شبکه همکاری سازمانی در تالاب‌های اقماری دریاچه ارومیه پرداخته است. بدین منظور پس از شناسایی گروداران کلیدی از روش نمونه‌گیری گلوله برفی و مصاحبه با دست‌اندرکاران و کنشگران موثر بر حفاظت و احیای تالاب، داده‌ها با ابزار مصاحبه و پرسشنامه‌ گردآوری و ماتریس شبکه همکاری تشکیل شد. سپس داده‌ها در نرم‌افزار Ucinet با استفاده از شاخص‌های مرکزیت درجه ورودی، مرکزیت درجه خروجی و مرکزیت بینابینی تحلیل شد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که دستگاه‌ها دولتی مانند جهاد کشاورزی، شرکت سهامی آب منطقه‌ای و آب و فاضلاب شهری در مقایسه با سایر گروداران، بیشترین کنترل و قدرت در شبکه همکاری سازمانی برخوردار بوده و در مقابل سازمان‌های جامعه مدنی، همچون سازمانهای مردم نهاد، تشکل‌های کشاورزان از کمترین درجه مرکزیت ورودی برخوردارند. قدرت و نفوذ پایین سمن‌ها و تشکل‌های محلی در شبکه همکاری سازمانی، از علائم غلبه نظام برنامه‌ریزی متمرکز، از بالا به پایین و سلسله مراتبی در مدیریت حوضه آبخیز تالاب‌های منطقه است.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

اخلاق آب

دوره 9، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 59-76

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i4.2206.1160

مسعود رضایی

چکیده مصرف آب در قرن گذشته دو برابر بیش از جمعیت جهان رشد کرده و سرزمین‏های بی‌شماری از جهان با کمبود آب روبه‏رو هستند یا در آینده مواجه خواهند شد. دسترسی به آب تهدیدی بزرگ برای صلح جهانی در قرن حاضر شناخته شده است و چالش‌‏های اخلاقی مربوط به آب در اولویت قرار گرفته‌اند. این پژوهش با استفاده از روش مرور نظام‌مند سه دیدگاه بنیادی وظیفه‌گرایی، پیامدگرایی و فضیلت‌گرایی در فلسفه محیط‌زیست و کاربردهای آنها در مدیریت و سیاست‌گذاری آب را بررسی کرده است. هر یک از سه دیدگاه پیدایش رویکردهای اخلاقی گوناگون در زمینه آب را در پی داشته است، اما روشن است که در هر سه دیدگاه انسان ‌محوری نگاه غالب بوده است و نگرش اخلاقی درباره غیرانسان‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. علاوه‏بر‏این، رویکردهای اخلاقی به آب با ضعف‌هایی نیز روبه‌‏رو هستند و برای مدیریت آب به رویکردی یکپارچه و کل‎نگر نیاز است که انسان‌ها و بوم‌نظام‌های آبی را در هم آمیزد و از یک جانبه‌گرایی پرهیز کند.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

مدل مفهومی ریشه‌های اخلاقی بحران محیط زیست

دوره 9، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 77-88

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i4.2209.1180

احسان تمسکی، مهدی کلاهی

چکیده در دهه‌های اخیر، بحران تخریب محیط‌‌زیست، ابعاد گسترده‌ای به خود گرفته و موجب نگرانی‌های فراوانی شده است. این بحران، از آن رو که نتیجۀ بحرانی فکری و اخلاقی است، بایستی فارغ از جنبه‌های فنی و مهندسی، مورد بررسی قرار گیرد. در این پژوهش ضمن واکاوی روابط مختلف انسان و دیدگاه‌های متفکران ِ جریان‌ساز در ارتباط با طبیعت، تلاش می‌شود که با ارائه مدلی مفهومی، ریشه‌های اخلاقی بحران محیط‌زیست تحلیل شود. بحران‌های محیط‌زیستی در ذیل نگرش‌هایی تشدید می‌شوند که ضمن تأکید بر انسان‏‌مداری، طبیعت را شیءای بی‌‏جان و فاقد شعور می‌دانند که بهره‌ای جز ماده بودن صرف، ندارد. مدل مفهومی این پژوهش، نشان می‌دهد که در تقابل با نقاط ضعف در جهان‏‌بینی خلقت، خودمحوری و دیگرگونه‏‌گریزی، به واسطه اثرات مثبتی که جهان هستی بر بحران‌های محیط‌زیستی دارد، نگرش «بوم‌محوری جهان‌وطنی» توسعه یافته است. اخلاق محیط‎زیست، اخلاقی جامع است؛ یعنی ضمن درنظرگرفتن فرهنگ‎‌ها، گونه‌‎ها و زیستگاه‎‌های دیگر، جهان‎‌وطنی است. اخلاق محیط‎زیست از آن‌رو که جهان‎‌شمول است، می‌تواند مبنایی برای بسط اخلاق در حوزۀ محیط زیست قرار بگیرد. اخلاق بوم‌شناختی، می‌تواند به عنوان یک اخلاق جهان‌‏شمول‎ در حل بحران‌های پیچیده و تو در توی جهان امروز، کارا باشد. برای نیل به این هدف، نخست باید از جزئیات اخلاق انسان‎‌‌محور آگاه شد و آن را با اخلاق محیط‏زیست مقایسه نمود. در یک کلام، اخلاق محیط‎زیست یا به‎‌بیان دقیق‌‎تر، اخلاق بوم‌محوری، اخلاقی جهان‎‌‌‌‌وطنی‎ است که قابلیت ایجاد اجماع بر چگونگی حل بحران‌های محیط‌زیستی را دارد.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

ارزیابی مدل تلفیقی زنجیره مارکوف و سلول‌های خودکار در شبیه‌سازی تغییرات کاربری و پوشش اراضی سد گتوند

دوره 9، شماره 2، تابستان 1401، صفحه 47-56

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i2.2112.1106

محمد کیانپور کل خواجه، مهدی پژوهش، صمد امامقلی زاده

چکیده برای استفاده پایدار از زمین، آشکارسازی تغییرات کاربری و پوشش اراضی و شناسایی عوامل مؤثر بر تغییرات، امری ضروری است. استفاده از سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی اطاعات دقیق و منظمی را در خصوص پدیده‌های سطح زمین ارائه می‌دهد. هدف از انجام این پژوهش ارزیابی کارایی مدل تلفیقی سلول خودکار و زنجیره مارکوف در شبیه‌سازی و پیش‌بینی تغییرات زمانی و مکانی تغییرات کاربری و پوشش اراضی محدوده سد گتوند است. ضریب کاپا برای سال ۱۳۷۰، ۰/۹۲، سال ۱۳۸۷، ۰/۹۷ و در سال ۱۳۹۹، ۰/۹۳ به دست آمد. دقت مدل CA-MARKOV برای پیش‌بینی تغییرات در دوره دوم ۸۵ درصد به دست آمد. مراتع پوشش غالب ناحیه مورد مطالعه را تشکیل می‌دهند. همچنین اراضی مرتعی و بایر تخریب و کاهش مساحت را داشته و مساحت سایر کاربری افزایش یافته است. نتایج حاصل از ماتریس پیش‌بینی تغییرات بر مبنای نقشه سال ۱۳۸۷ و ۱۳۹۹ نشان داد احتمال می‌رود در فاصله زمانی ۱۳۹۹ تا ۱۴۲۹، 1۰/۳۷ درصد مناطق آبی، ۲۱/۴۹ درصد مناطق ساخته شده، ۴۴/۴۱ درصد اراضی کشاورزی، ۲۵/۸۵ درصد اراضی بایر، ۴۱/۱۰ درصد مراتع و ۱۸/۱۵ درصد از مرغزارها بدون تغییر باقی بمانند. نتایج آشکارسازی نقشه کاربری اراضی سال ۱۴۲۹ نشان داد که مناطق آبی ۲/۳۱ درصد، مناطق ساخته شده ۵/۳۷، اراضی کشاورزی ۱۳/۹ درصد، اراضی بایر ۳۲/۳۷ درصد و مراتع ۴۴/۷۸ درصد منطقه مورد مطالعه را به خود اختصاص داده اند. نتایج بیانگر افزایش سطح زیر کشت و توسعه اراضی کشاورزی می‌باشد. همچنین نتایج نشان داد افزایش جمعیت و گسترش شهرنشینی در منطقه باعث تخریب مراتع شده است.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

مروری بر طرح‏‌های انتقال آب بین حوضه‌‏ای در جهان و تأثیر آن بر عوامل محیط‏زیستی، اقتصادی و اجتماعی

دوره 9، شماره 2، تابستان 1401، صفحه 57-68

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i2.2202.1121

مریم تیموری یگانه

چکیده توزیع غیریکنواخت مکانی و زمانی آب، عدم تعادل بین عرضه و تقاضای آب (به‏‌ویژه افزایش تقاضای آب به دلیل محدودیت منابع آب) و تلفات بالای آب در سیستم‌های آبی شهری و کشاورزی، مدیریت منابع آب در مقیاس بزرگ را پیچیده کرده است. بنابراین کنترل و استفاده صحیح از منابع آبی موجود ضروری است. انتقال آب بین حوضه‌‏ای نمونه‏‌ای از راه‌حل‏‌های مورد استفاده برای رفع کمبود آب به ویژه در بخش آب شرب در مناطق و کشورهای خشک است. ازاین‏‌رو چالش‌‏های مختلفی را به‌‏منظور مدیریت پایدار حوضه‌‏ها به وجود آورده است. در پژوهش حاضر با بررسی مشخصات 4 پروژه انتقال آب بین حوضه‌‏ای در سطح بین‌‏المللی، به‌‏منظور افزایش آگاهی درمورد اثرات محیط‌‏زیستی، اقتصادی و اجتماعی این طرح‌‏ها پرداخته شده است. نتایج بررسی‏‌ها نشان داد طرح‌‏های انتقال آب بین حوضه‌‏ای، مستقیماً مدیریت حوضه مبدأ و مقصد را تحت تأثیر قرار می‌‏دهد و اگرچه در کوتاه‏‌مدت موجب کاهش مشکلات کم‏‌آبی در حوضه مقصد خواهد شد، اما در بلندمدت باعث تضعیف شرایط محیط‏زیستی، اقتصادی و اجتماعی در یکی از دو حوضه می‏‌شود. این مسئله خصوصاً در کشورهای خشک و نیمه‏‌خشک که طرح‌‏های انتقال آب از حوضه مبدأ با هدف تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت صورت می‏گیرد مشهودتر خواهد بود. به‏این منظور در اجرای طرح‏‌های انتقال آب بین حوضه‏‌ای لازم است معیارهای یونسکو اعمال شود.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

تحلیل گفتمان قانون توزیع عادلانه آب در ایران

دوره 9، شماره 1، بهار 1401، صفحه 61-74

https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i1.2110.1088

امیر ملکی، صادق صالحی، لیلا کریمی، سید محمد شبیری

چکیده با بروز بحران آب در ایران و ظهور پیامدهای متعدد آن، محققان علوم مختلف علل را بررسی و برای پیشگیری از آن راهکارهایی ارائه نمودند، اما اکثر آنها به روابط پیچیده و تعاملات بخش آب با نظام‏‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی وسیع‏‌تر نپرداخته‌اند. تحقیق حاضر بر این تفکر استوار است که برداشت‌‏های متفاوتی در مورد مسئله آب در ایران وجود دارد و این تفاوت در معانی و برداشت‏ها بر تصویب قوانین و اتخاذ سیاست‏‌های آبی کشور مؤثر بوده است. در این تحقیق، با استفاده از روش تحلیل گفتمان و با تلفیق رویکردهای فرکلاف و لاکلا و موف، نظام معنایی موجود در قانون توزیع عادلانه آب بررسی شد. یافته‏‌‏ها در دو بخش تحلیل ویژگی‌‏های متن قانون و بررسی ارتباط آن با شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه ارائه شد. نتایج حاکی از تأثیرپذیری این قانون از ارزش‏‌های انقلابی و شرایط حاکم بر جامعه در سال‌‏های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی بود. ابهام در تعریف مفاهیم از جمله عدالت و مصالح عمومی، عدم باور به محدودیت‏‌ها در منابع آبی و زودهنگام بودن بحران، عدم باور به موجودیت طبیعت و اکوسیستم‌‏های زنده و غفلت از نقش عاملیت شهروندان، قانون توزیع عادلانه آب را به قانونی ناعادلانه تبدیل کرده است که حقوق طبیعت و نسل‌‏های آینده را نادیده می‌‏گیرد.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

چالش‌‏های به‏ کارگیری عملیات پایدار محیط‏ زیستی در میان کشاورزان گندم‏کار شهرستان خرم ‏آباد

دوره 8، شماره 4، زمستان 1400، صفحه 87-98

https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i4.2106.1054

مسلم سواری، فاطمه نقی بیرانوند

چکیده این پژوهش با هدف کلی تحلیل چالش‏‌های به‏‌کارگیری عملیات پایدار محیط زیستی در میان کشاورزان انجام شد. جامعه آماری پژوهش تمامی خانوارهای کشاورزان گندم‏کار در شهرستان خرم‌آباد بودند (N=12500). حجم نمونه با استفاده از فرمول نمونه‏‌گیری کوکران 240 نفر از سرپرست خانوارهای کشاورزان تعیین شد. ابزار جمع‌آوری اطلاعات پرسشنامه بود که روایی آن توسط پانل متخصصان و پایایی آن با استفاده ضریب آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی تأیید شد. تجزیه و تحلیل داده‌‏ها در دو بخش آمار توصیفی و استنباطی توسط نرم‌‏افزارهای SPSSWin23 و Lisrel8.54 انجام شد. نتایج این اولویت‏‌بندی چالش‏های بکارگیری عملیات پایدار محیط‏زیستی براساس دیدگاه کشاورزان نشان داد مهمترین چالش‌‏های این بخش شامل «ساختار سازمانی نامناسب برای سیاست‏گذاری کارآمد» و «عدم برگزاری دوره‌‏های ترویجی و آموزشی» بود. علاوه بر این، نتایج تحلیل عاملی چالش‌‏های شناخته شده را در سه عامل چالش‌‏های آموزشی و حرفه‏ای، چالش‌‏های سیاست‏‌گذاری و نهادی و چالش‌‏های اقتصادی و حمایتی طبقه‏‌بندی کرد که 691/42 درصد از واریانس کل عامل‌‏ها را تبیین نمودند.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

مفهوم، کاربست و رویکردهای ارزیابی تاب‌آوری هیدرولوژیک آبخیز

دوره 8، شماره 4، زمستان 1400، صفحه 99-110

https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i4.2106.1056

ویدا امان جهانی، زینب حزباوی، رئوف مصطفی‌زاده، اباذر اسمعلی، بیتا معزی‌پور

چکیده امروزه، حوزه‌های آبخیز به‌شدت تحت ‌تأثیر تنش‌های طبیعی و انسانی قرار گرفته‌ است و توانایی آن‌ها برای بازیابی و سازگاری با شرایط تغییر یافته به تاب‌آوری حوزه‌ها بستگی دارد. ازاین‏رو، به‌سبب اهمیت موضوع و ضرورت تبیین الگوهای مدیریتی در راستای ارتقا تاب‌آوری حوزه‌های آبخیز کشور، نوشتار حاضر با هدف ترویج مفهوم، کاربست و روش‌های ارزیابی تاب‌آوری هیدرولوژیک به‌عنوان یکی از ابعاد تاب‌آوری در مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز تدوین شده است. مطالعات انجام شده در این زمینه در سطح جهان بسیار محدود است اما روند افزایشی دارد. براین‏ اساس، روش‌های مورد استفاده برای ارزیابی تاب‌آوری هیدرولوژیک تاکنون محدود به استفاده از روش‌های تلفیق ساده مثل تعیین میانگین حسابی از برخی شاخص‌های هیدرولوژیک مهم، استفاده از منحنی Budyko و مدل Convex بوده است. تحلیل منحنی Budyko بیشتر بر اساس مقدار بارش، تبخیر و تعرق و میزان تولید رواناب استوار بوده است. اما مدل Convex با در نظر گرفتن آستانه‌های شکست شاخص‌های هیدرولوژیک و برقراری ارتباط بین روند تغییرات طولانی‌مدت و آستانه شکست شاخص‌ها به‌کار برده می‌شود. شاخص‌های مورد استفاده متعدد بوده و متناسب با شرایط هیدرولوژیک هر حوزه آبخیز کاربرد متفاوت دارند. از جمله مهمترین آن‌ها می‌توان به نسبت شاخص خشکی به رواناب، روند زمانی و فراوانی جریان‌های کم‌آبی و پرآبی، تغییر در تولید آب، سطح آب زیرزمینی، شدت رواناب سطحی، غنی‌شدگی رودخانه‌ها از مواد مغذی و فلزات سنگین، درصد تخریب جنگل، فرسایش خاک، تولید رسوب و سطح آب شور اشاره کرد که در واقع برآیند کنش و اندرکنش سایر عوامل محیطی تأثیرگذار همانند اقلیمی، بوم‌شناختی، اقتصادی، زیست‌فیزیکی و اجتماعی هستند.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

مدیریت سیلاب‌ ناحیه هشتم شهر هرات افغانستان با استفاده از روش‏های توسعه کم اثر و ارزیابی آنها با مدل EPA-SWMM

دوره 8، شماره 4، زمستان 1400، صفحه 111-118

https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i4.2108.1076

صمیم صمیم، فرهاد حاجیان، دانیال معظمی

چکیده از اساسی‏‌ترین مشکلات در توسعه شهری، افزایش سطوح غیرقابل نفوذ می‌باشد که منجر به ‌افزایش ‌رواناب‌ و وقوع سیلاب‌های شهری می‌شود. در این پژوهش، وضع موجود سیلاب‏‌های ناحیه هشتم شهر هرات با استفاده از مدل ریاضی EPA-SWMM،‌ به لحاظ آبگرفتگی بررسی شد. سپس شش حالت مختلف به شکل اجرای دو روش ‌توسعه کم اثر بشکه ذخیره آب باران ‌(در دو اندازه مختلف) و واحد زیست‏‌ماند بیولوژیکی، به‏ طور جداگانه و ‌هم‏زمان مدل‌سازی شد. نتایج این پژوهش نشان داد با به ‏کارگیری روش‌‏های توسعه کم ‏اثر می‌توان اثرات ‌منفی سیلاب‌های با دوره بازگشت 10 سال را حداقل 40 درصد کاهش داد. پس از آن با بهره‌گیری از روش ‌مخزن تعدیل سیلاب، شبیه‌سازی صورت گرفته است. نتایح نشان داد، احداث مخازن تأخیری، موجب تأخیر در ‌زمان وقوع دبی اوج و کاهش دبی اوج سیلاب می‏‌شود. همچنین به‏ کارگیری مخزن تعدیل سیلاب و روش واحد زیست‌‏ماند و روش بشکه باران با قطر بزرگتر موجب کاهش 80 درصدی محل‌های آبگرفتگی و به ‏کارگیری روش واحد زیست‏‌ماند و روش بشکه باران با قطر کوچکتر، موجب کاهش 75 درصدی کاهش حجم سیلاب شهری می‌شود.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

بررسی نقش و کارکرد مراتع در زمینه آب

دوره 8، شماره 2، تابستان 1400، صفحه 91-104

https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i2.1004

نگین خاتونی، مهدی کلاهی

چکیده مراتع به‏ عنوان یکی از اکوسیستم‌‏های طبیعی مهم، نقش برجسته‏‌ای در تولید، پشتیبانی، پالایش، تنظیم و فرهنگ آب دارند. به ‏عبارت دیگر، زندگی اجتماعی آب به مراتع مرتبط است. این مقاله با پرداختن به موضوع ارتباط بین مراتع و آب، کنش دو سویه آنها را بررسی می‏‌کند و به ابعاد تنظیمی، تولیدی-تأمین‌کننده، زیستگاهی-حمایتی و اطلاعاتی-فرهنگی مراتع در زمینه آب می‏‌پردازد. مراتع به‏ دلیل ایجاد سیستم یکپارچه اجتماعی-اکولوژیکی، تعیین‏‌کننده قابلیت‌‏های مختلف مرتبط با آب هستند. در نهایت برای مقابله با کمبود آب، احیا و حراست از مراتع باید به یکی از فعالیت‏‏‌های بنیادین جامعه امروزی تبدیل شود. همان‏گونه که آب ناجی مراتع است، مراتع نیز ناجی و مامنی برای آب است. بنابراین، پایداری در تامین آب، به پایداری زیستی مراتع مرتبط است.