Journal of Water and Sustainable Development

Unrest in Sistan During the Second Pahlavi Period, Focusing on the Water Deficiency and Drought Crisis (With a Documentary-Analytical Approach)

Document Type : Case Study

Authors

Sayed Mahmoud Sadat Bidgoli
Mahmoud Sarkhanzadeh
Hamid Najar

Department of History, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, Iran.

10.22067/jwsd.v13i1.2507-1445
Abstract
The aim of the research is to investigate and understand the historical and social dimensions of unrest caused by water scarcity and drought in the Sistan region during the Second Pahlavi Period by examining the content of documents from the National Archives and Library of Iran and other archival sources. The research method is historical and descriptive-analytical. Library sources have also been used. The research, based on documents from the National Archives and Library of Iran and other archival sources, seeks to answer the following questions: How did the water scarcity crisis in Sistan during the Second Pahlavi Period turn from a natural problem into social unrest? What role and function can be attributed to government policies, local institutions, and popular actions in this process? And finally, what mechanisms have contributed to the inefficiency of crisis management? The research findings show that during the Pahlavi II period, the Sistan region faced a water crisis caused by the water cut off from the Helmand River by Afghanistan and the ineffectiveness of government policies. This crisis led to social unrest and farmer sit-ins, widespread migration, and reduced food security. The water crisis has not only had environmental consequences, but also numerous political, security, and social consequences. The main cause of the unrest was the structural inefficiency in water resource management, the water cut off by Afghanistan, and the weakness of the Iranian government in responding to the demands of the people of Sistan.

Keywords

National Documents
Drought
Pahlavi II
Sistan Unrest
Water Shortage
Subjects
اخوان، صفا. (1380). تاریخ شفاهی افغانستان 1900-1992. مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه. تهران، ایران.
ادارۀ اسناد و تاریخ دیپلوماسی وزارت امورخارجه (استادوخ). (1322). کارتن 222. پرونده 38.
اکبری، نرگس، مشهدی، علی، و کاظمی فروشانی، حسین. (1399). ابعاد حقوقی بهره‌برداری از هیرمند. فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 22(68)، 324-291. https://doi.org/10.22054/qjpl.2019.37210.1987
امامی، منوچهر. (1381). رودخانۀ مرزی هیرمند و اثرات امنیتی آن. فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک. 4(13-14)، 110-71.
انصاری، عبدالحسین منصور. (1374). خاطرات سیاسی و اجتماعی (مروری بر پنجاه سال تاریخ). علمی. تهران، ایران.
توکلی، یعقوب. و سرگزی، زهرا. (1399). تأملی بر مسئلۀ رود هیرمند در دوران پهلوی دوم. فصلنامه مطالعات تاریخی. 18(69)، 30-42.
حافظ‌نیا، محمدرضا، مجتهدزاده، پیروز، علی‌زاده، جعفر. (1385). هیدروپلیتیک هیرمند و تأثیر آن بر روابط سیاسی ایران و افغانستان. فصلنامه مدرس علوم انسانی، 10(2)، 57-31.
حسیبی، رباب. (1371). تقسیم آب هیرمند و انعکاس آن در روابط ایران افغانستان (1307-1338). فصلنامه گنجینه اسناد، 2 (6-5)، 44-61.
حسین‎زاده، نصیراحمد. (1402). افغانستان به روایت روزنامۀ اطلاعات 1307-133 ش. اطلاعات. تهران، ایران.
حکمت، علی‌اصغر. (1379). ره‌آورد حکمت، ج 1. به کوشش سید محمد دبیرسیاقی. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. تهران، ایران.
روزنامه اطلاعات. (1326). سیستان و رود هیرمند: مصاحبه با سفیر کبیر افغانستان در مورد رود هیرمند. شماره 6356، سه‌شنبه 5 خرداد 1326. تهران، ایران.
روزنامه اطلاعات. (1326). سفیر کبیر افغانستان موضوع قطع آب هیرمند را نتیجه خشکسالی و کم آبی می‌داند. شماره 6436، شنبه 14 شهریور 1326. تهران، ایران.
روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی ایران. (1323). مذاکرات بی‌حاصل: بی‌آبی سیستان. شماره ۲۶۹۱، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۳۳. کتابخانه مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی ایران. (1334). مهاجرت و بی‌آبی سیستان. شماره 2996، 4 خرداد 1334. کتابخانه مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
زندفرد، فریدون. (1383). خاطرات خدمت در وزارت امور خارجه، سیمای دیپلماسی نوین ایران در نیمۀ قرن بیستم 1326-1359. نشر آبی. تهران، ایران.
زیدی‌پور، ماشاالله. (1397). نقش بحران آب در روابط سیاسی ایران و افغانستان در دورۀ پهلوی. انتشارات هاویر. خرم‌آباد، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1332). کمیسیون مشترک ایران و افغانستان برای رسیدگی به اختلافات ساکنین مرزنشین. 10/11/1332، شماره سند 29300627617. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش اقدامات انجام شده در خصوص بی‌آبی، برای رفع نگرانی زارعین سیستانی. 15/8/1336، شماره سند 3700025900323. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). گزارش قطعی آب در سیستان. 3/9/1335، شماره سند 3700026530270. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1342). گزارش وقت تلف کردن افغان‌ها و عدم تأمین آب مورد نیاز زراعی سیستان. 13/6/1342، شماره سند 3700022010017. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش کاهش ناگهانی سطح آب به دلیل بستن دریچه‌های سد توسط افغان‌ها و تلفات دام و کاهش محصولات کشاورزی زارعین سیستانی. 4/10/1336، شماره سندهای 3700025900059 ، 3700025900073، 3700025900075، 3700025900049، 3700025900051، 3700025900047. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش اقدامات انجام شده در خصوص بی‌آبی، برای رفع نگرانی زارعین سیستانی. 12/8/1336، شماره سندهای 3700025900315، 3700025900325. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش تحصن کشاورزان سیستانی. 18/8/1336، شماره سند 3700025900343. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش ادامه تحصن زارعان سیستان تا رفع مشکل بی‌آبی. 10/8/1336، شماره سند 3700026530036. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش بی آبی و نگرانی زارعین سیستانی. 13/8/1336، شماره سند 3700025900351. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش کمبود امکانات و تلاش برای جلب رضایت اهالی سیستان. 21/8/1336، شماره سند 370002590317. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش بی آبی سیستان. 25/8/1336، شماره سند 3700025900305. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1337). گزارشی از اعطای اعتبار برای رفع بی آبی سیستان و خودداری استاندار وقت از قبول اعتبار و هزینه کردن آن و تصمیم زارعان برای مهاجرت از سیستان. 2/11/1337، شماره سند 2300298630006. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1337). گزارشی از اعطای وام به زارعان سیستانی و خودداری ایشان از گرفتن وام به علت نداشتن ضامن. 2/11/1337، شماره سند 2300298630005. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1326). سئوال احمد دهقان نماینده مجلس شورای ملی از نخست وزیر درباره هیرمند و سیستان. 12/6/1326، شماره سند 3100716670037. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1326). سوال کشاورز صدر از نخست‌وزیر در مجلس شورای ملی. 17/6/1326، شماره سند 3100716670046. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش تحصن کشاورزان سیستانی، بی‌آبی در سیستان، از دست رفتن فصل کشت و مهاجرت بر اثر بی آبی . 10/8/1336، شماره سند 3700026530016. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). حضور مدیرعامل بنگاه مستقل آبیاری دکتر فیلسوفی با معاون خود مهندس قلی‌زاده در تلگراف‌خانه بر حسب درخواست زارعان سیستان و دادن توضیحات در خصوص اقدامات انجام شده برای جلب رضایت اهالی سیستان. 10/8/1336، شماره سند 3700026530006. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). پاسخ به تحصن سیستانی‌ها و اعزام مهندس قلی‌زاده برای رفع مشکل متحصنین. 11/8/1336، شماره سند 3700026530040. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1349). گزارش نقشه‌برداری توسط افغان‌ها برای ایجاد سد و انحراف مسیر هیرمند به گودزره. 21/3/1349، شماره سند 3700022070319. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1347). ممانعت مرزبان افغان از لایروبی پریان مشترک. 24/9/1347، شماره سند 3700022070441. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش خلاف واقع در خصوص وضع بی‌آبی سیستان در تلگرافات افواهی ادارات کشاورزی و فرمانداری به وزارت کشاورزی. 30/8/1336، شماره سند 3700025900291. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1341). گزارش مرزبانی زابل از سدسازی افغان‌ها در وادی گریشک و کمی آب در سیستان. 27/8/1341، شماره سند 3700022010043. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). محرمانه بودن اخبار گزارشات وضعیت آب رودخانه هیرمند و امور هیرمند و حتی میزان سطح کشت سیستان. 13/6/1336، شماره سند 3700026530074. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1346). کاهش آب درسیستان به علت ساخت سد توسط افغان‌ها. 16/8/1346، شماره سند 3700022070485. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1347). ساخت سدهای موقت توسط افغان‌ها و گزارش ‌بی‌تأثیر بودن احداث این سدها در کاهش سهم حقابه ایران توسط وزارت آب و برق ایران. 19/1/1347، شماره سند 3700022070513. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1349). اقدام سربازان مرزبانی و زارعان افغان در لایروبی نهر چروکی در خاک افغانستان و ایجاد سدهای موقت و کاهش سهم آب ایران و عدم توجه به تذکرات مرزبان ایران. 20/5/1349، شماره سند 3700022070271. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). خطر وقوع سیل در سیستان به علت باز کردن دریچه‌های سد کجکی در افغانستان. 8/2/1335، شماره سند 3700026530194. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). طغیان هیرمند و آسیب به چخانسور افغانستان و احتمال وقوع سیل در سیستان. 3/4/1335، شماره سند 2900036293. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). بارش زیاد و پر شدن آب هیرمند و طغیان هیرمند و احتمال وقوع سیل در سیستان دبر اثر باز کردن دریچه های سد کجکی در افغانستان. 19/9/1335، شماره سند 3700026530190. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). گزارش کم آبی در سیستان و انقضای فصل کشت. 19/9/1335، شماره سند 3700083090009. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). قطع آب رودخانه هیرمند توسط افغانستان و کمبود آب برای شرب و زراعت در سیستان. 4/10/1335، شماره سند 3700083090008. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش اقدامات افغانستان در کاهش آب هیرمند و کم آبی سیستان. 26/8/1336، شماره سند 3700025900301. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارش کم آبی سیستان. 21/8/1336، شماره سند 3700025900303. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1349). عدم تعهد دولت افغان‌ستان و قطع آب سیستان در ماه رمضان و شرح مختصری از وضع اهالی زابل. 18/8/1349، شماره سند 3700022070027. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). اعلام حضور مقامات دولتی در تلگرافخانه بنا به درخواست متحصنین. 30/7/1336، شماره سند 3700025900329. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). تحصن کشاورزان سیستانی و جلوگیری از مهاجرت ایشان. 10/8/1336، شماره سند 3700026530026. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1346). گزارش درگیری اهالی سیستان با یکدیگر در خصوص وضعیت آبیاری و کمبود آب در اداره آبیاری سیستان. 10/1/1346، شماره سند 3700104150099. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1349). گزارش تحصن و درگیری و اعتراضات در سیستان به علت بی‌آبی. 17/8/1349، شماره سند 3700022070029. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). گزارشی از ناآرامی‌های سیستان، اقدامات لازم برای بهبود وضعیت شبکه آبیاری سیستان و اقدام زارعین و مالکین در تصرف حقابه زارعان پایین‌دست. 13/4/1336، شماره سند 370002653094. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1336). اعلام تداوم تحصن کشاورزان سیستانی. 1/8/1336، شماره سند 3700025900331. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1349). ممانعت مرزبانان افغان از لایروبی پریان مشترک با ایجاد پاسگاه‌های سیار و تهدید به تیراندازی. 18/8/1349، شماره سند 3700022070019. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1349). گزارش اعتراض مرزبان افغان به عمل لایروبی زارعین سیستان در داخل خاک ایران و تهدید به تیراندازی و مذاکره زارعان سیستانی با مرزبان افغان. 11/8/1349، شماره سند 3700022070041. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1347). تیراندازی مرزبان افغانستان سمت مرز ایران به بهانه تجاوز به خاک افغانستان حین عملیات پاک‌سازی. 9/9/1347، شماره سندهای 3708661180، 3708661196. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1350). ممانعت اتباع افغانستان از ورود آب به داخل ایران. 11/7/1350، شماره سند 3708661154. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1350). گزارش قطع آب در سیستان بر اثر اقدامات افغانستان. 5/8/1350، شماره سند 3708661128. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1350). تذکر به افغانستان توسط وزارت خارجه در خصوص بی‌آبی در سیستان. 13/7/1350، شماره سند 3708661132. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1335). تلاش افغانستان برای تغییر مسیر رودخانه هیرمند. 21/4/1335، شماره سند 9980050330020، تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1347). تهدید به تیراندازی توسط مرزبان افغانستان در صورت لایروبی پریان مشترک. 6/8/1347، شماره سند 37011780122. تهران، ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما). (1347). تحریک مردم و ایجاد اختلال در کار سازمان آبیاری سیستان توسط نماینده منتخب مردم سیستان. 3/10/1347، شماره سندهای 370277770، 370277774. تهران، ایران.
سیمبر، رضا، پاک‌زاد، زهرا و پاک‌زاد، فاطمه. (1402). هیدروپلیتیک و امنیت ملی (بررسی وضعیت شرق ایران). فصلنامه مطالعات و پژوهش‌های امنیت داخلی، 1(3)، 112-92.
عبده، جلال. (1368). چهل سال در صحنه قضایی، سیاسی، دیپلماسی ایران و جهان، ج اول: خاطرات جلال عبده. به کوشش مجید تفرشی. رسا. تهران، ایران.
کامران دستجردی، حسن. (1400). بررسی نقش عوامل طبیعی بر امنیت رودخانه‌های مرزی ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 53(2)، 792-767. https://doi.org/10.22059/jhgr.2021.323148.1008291
کوهستانی‌نژاد، مسعود. (1377). هیرمند، هامون و قراردادهای استعماری. اطلاعات سیاسی –اجتماعی، 96، 24-28.
کوهستانی‌نژاد، مسعود. (1381آ). آب هیرمند، مشکلی دیرین، پاسخی نوین (1324-30 شمسی). فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 10، 74-41.
کوهستانی‌نژاد، مسعود. (1381ب). آب هیرمند؛ منافع ملی در قربانگاه روابط منطقه‌ای (1330-51 شمسی). فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 11، 93-148.
متقی، افشین، و قربانی سپهر، پریسا. (1400). هیدرودیپلماسی در عمل: تحلیل چالش رودخانه‌های مرزی ایران و نتایج امنیتی- انتظامی آن. جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران)، 19(71)، 87-63. http://dor.net/dor/20.1001.1.27833739.1400.19.71.4.1
مجتهدزاده، پیروز (1374). هیرمند و هامون در چشم انداز ژئوپلتیک خاور ایران. مجلۀ اطلاعات سیاسی-اقتصادی، 101-102، (33-38).
مرکز اسناد انقلاب اسلامی. (1395). یادداشت‌های سیاسی ایران (1324-1330)، جلد 13، بخش دوم. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. تهران، ایران.
مشروح مذاکرات دورۀ دوم مجلس سنا. (1324). جلسه 78، 9 اردیبهشت 1334. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
مشروح مذاکرات دورۀ دوم مجلس سنا. (1324). جلسه 76، 2 اردیبهشت 1334. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی. (1324). دورۀ 14، جلسۀ 188، 2 اسفند 1324. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی. (1326). دورۀ 15، جلسۀ 19، 2 مهر 1326. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی . (1326). دورۀ 15، جلسۀ 35، 13 دی 1326. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
مظلومی، مرسده و امین‌زاده، الهام. (1404). الزامات حقوقی بین‌المللی: بهره‌برداری از منابع آبی مشترک با نگاه ویژه به مسائل ایران. مجد. تهران، ایران.
وریج کاظمی، مریم. (1399). نقش هیدروپلیتیک هیرمند در بروز بحران‌های قومی در سیستان و بلوچستان. جغرافیا و روابط انسانی، 3(2)، پیاپی10، 143-164. https://doi.org/10.22034/gahr.2020.247844.1443
هاشمی‌نیا، محمدمسیح. و میرکازهی‌نژاد، حلیمه. (1397). بررسی پیامدهای مهاجرت‌های مردم سیستان در دوره‌های مختلف. پنجمین همایش ملی پژوهش‌های نوین در حوزه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی ایران (با رویکرد فرهنگ مشارکتی). تهران.ایران.
Send comment about this article
Enter Name.
Enter a valid email address.
Enter a vaid affiliation.
Enter comments (At leaset 10 words)
CAPTCHA Image
Enter Security Code Correctly.
Journal of Water and Sustainable Development
Volume 13, Issue 1 - Serial Number 39
Water and Conflict of Interest
Spring 2026
Pages 3-20

  • Receive Date 31 July 2025
  • Revise Date 20 October 2025
  • Accept Date 20 October 2025

Home

Guide for Authors

Submit Manuscript

Reviewers

Contact Us