با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

طراحی یک برنامه درسی جامع آموزش حواس افزوده محیط‌زیست با تمرکز بر «آب» (ویژه متوسطه اول)

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

1 گروه برنامه‌ریزی، مدیریت‌ محیط‌‌زیست‌ و HSE، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی محیط‌زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 گروه مهندسی سوانح، آموزش و سیستم‌های محیط‌زیست، دانشکده تحصیلات تکمیلی محیط‌زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده
هدف این پژوهش، تدوین یک برنامه درسی جامع و نوآورانه آموزش محیط‌زیست با تمرکز بر مقوله آب، مبتنی بر رویکرد «حواس افزوده» و با تأکید بر ظرفیت‌های دانش بومی ایرانیان در حوزه مدیریت و حفاظت منابع آب است. این برنامه برای پایه‌های سه‌گانۀ دورۀ اول متوسطه طراحی شده و در پی ارتقاء سواد محیط‌زیستی دانش‌آموزان با تکیه بر تجربۀ حسی-زیستی، درک زمینه‌ای و مشارکت فعال اجتماعی در مسائل آبی کشور می‌باشد. در این راستا، از ترکیبی از روش‌های تحلیل محتوای اکتشافی، طراحی آموزشی مبتنی بر نظریه شناخت موقعیتی و اصول یادگیری تجربی، استفاده شده است. چارچوب مفهومی پژوهش بر مبنای پیوند میان الگوهای آموزش محیط‌زیست تحول‌گرا، یادگیری مبتنی بر مکان، نظریه‌های چندحسی‌سازی یادگیری و اصول معرفت‌شناسی بومی ایرانی در حوزۀ آب شکل گرفته است. تحلیل منابع تاریخی، مردم‌نگارانه و اسنادی مرتبط با فرهنگ آبی ایران منجر به شناسایی گره‌گاه‌هایی شد که امکان تبدیل آن‌ها به موقعیت‌های یادگیری چندحسی، بوم‌مبنا و درگیرکننده را فراهم می‌سازد. در گام بعد، با بهره‌گیری از الگوی طراحی بازگشتی، اهداف یادگیری، استانداردهای محتوایی و سازوکارهای ارزیابی تکوینی و عملکردی، همسو با سطح رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی دانش‌آموزان متوسطه اول، تنظیم شد. ویژگی متمایز این برنامه درسی، بهره‌گیری از فناوری‌های ساده حواس‌افزا و ابزارهای تعاملی برای غنی‌سازی تجربه یادگیری حسی در بسترهای آموزشی رسمی و غیررسمی است؛ به گونه‌ای که فرآیند یادگیری، از ساحت نظری به تجربه محیط‌زیستی و ادراک میان‌حسی در بسترهای واقعی چون باغ مدرسه، میراث آبی محلی یا کارگاه‌های میدانی تعمیم یابد. همچنین، با در نظر گرفتن اقتضائات اقلیمی، فرهنگی و تربیتی مناطق مختلف ایران، الگوهای بومی مدیریت منابع آب در قالب پروژه‌های درسی، داستان‌های محلی و کارپوشه‌های تحقیقاتی، در هسته یادگیری قرار گرفته‌اند. در نتیجه، این برنامه درسی، الگویی بین‌رشته‌ای، بوم‌سازگار و تحولی برای ارتقاء ظرفیت‌های محیط‌زیستی دانش‌آموزان فراهم می‌آورد و پیوندی نوآورانه میان دانش سنتی و دانش آموزشی معاصر با تأکید بر تجارب حسی و ادراکی برقرار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

امیری، محمدجواد و برومند، امیرعلی. (1404الف). شالوده آموزش محیط‌زیست. انتشارات دانشگاه تهران، تهران. ایران. https://press.ut.ac.ir/book_4036.html
امیری، محمدجواد و برومند، امیرعلی. (1404ب). مباحث ویژۀ آموزش محیط‌زیست. انتشارات دانشگاه تهران، تهران. ایران. https://press.ut.ac.ir/book_4031.html
امیری، محمدجواد و برومند، امیرعلی. (1404ج). مهندسی آموزش محیط‌زیست. انتشارات دانشگاه تهران، تهران. ایران. https://press.ut.ac.ir/book_4032.html
برومند، امیرعلی و امیری، محمد جواد. (1403الف). ارائه‌ طرح‌وارۀ مفهومی آموزش حواس افزوده محیط‌زیست: رهیافتی به‌سوی پایداری. محیط‌شناسی، 50(2)، 237-261.   https://doi.org/10.22059/jes.2022.340394.1008297
برومند، امیرعلی و امیری، محمد جواد. (1403ب). واکاوی تجارب زیستۀ والدین مشهدی از تربیت محیط‌زیستی فرزندانشان. جامعه‌شناسی کاربردی، 35(1)، 109-138.https://doi.org/10.22108/jas.2024.139823.2449
برومند، امیرعلی و کلاهی، مهدی. (1400). آسیب‌شناسی آموزش آب در درس «انسان و محیط‌زیست» (پایه یازدهم، متوسطه دوم). تدریس پژوهی، 9(1)، 233-205.  20.1001.1.24765686.1400.9.1.10.2
برومند، امیرعلی، امیری، محمد جواد و فریادی، شهرزاد. (1403). پدیدارشناسی «اضطراب محیط‌زیستی» برآمده از تجربیات یادگیری آموزش رسمی محیط‌زیست. پژوهش‌های محیط‌زیست، 15(29)، 65-95.https://doi.org/10.22034/eiap.2024.375618.2475
پاپلی یزدی، محمدحسین و وثوقی، فاطمه. (1398). تحلیل فرهنگی دانش بومی در زنجیره ابزار قنات. دانش‌های بومی ایران، 6(12 )، 9-40. https://doi.org/10.22054/qjik.2020.12355
پاپلی یزدی، محمدحسین و وثوقی، فاطمه. (1401). فرهنگ و تمدن کاریزی. انتشارات پاپلی. تهران. ایران.
صادقی‌زاده بافنده، شهرزاد، میرهاشمی دهکردی، سیده سیمین و میان‌آبادی، حجت. (1398). واکاوی شاخص‌های حکمرانی خوب در دانش بومی قنات قصبه گناباد. دو فصلنامه دانش‌های بومی ایران، 6(12)، 503-533. https://doi.org/10.22054/qjik.2021.55849.1232
طباطبایی یزدی، فاطمه و برومند، امیرعلی. (1401). رسالت آموزشی موزه‌های تاریخ طبیعی: رویکردهای نوین و کارآمد. انتشارات پژوهشکده محیط‌زیست جهاددانشگاهی. رشت. ایران. https://profdoc.um.ac.ir/book-abstract-224686.html
ملک‌زاده، علی، طباطبایی یزدی، فاطمه، برومند، امیرعلی و نوغانی دخت بهمنی، محسن. (1401). نیم‌رخ تنوع زیستی در دانش، نگرش و رفتار (KAP) شهروندان کلان‌شهر مشهد با رویکرد توسعه پایدار. جغرافیا و پایداری محیط، 12(2)، 37-57. https://doi.org/10.22126/ges.2022.7529.2506
Boroumand, A., Amiri, M. J., & Faryadi, S. (2026). An Analysis of Eco-Emotions Among Iranian Students in Environmental Education. International Journal of Environmental Research, 20(1), 54. https://doi.org/10.1007/s41742-025-01001-4
Jeronen, E., Jeronen, J., & Raustia, H. (2009). Environmental Education in Finland--A Case Study of Environmental Education in Nature Schools. International Journal of Environmental and Science Education, 4(1), 1-23.‏
Bögeholz, S. (2006). Nature experience and its importance for environmental knowledge, values and action: Recent German empirical contributions. Environmental education research, 12(1), 65-84.‏ https://doi.org/10.1080/13504620500526529
Frantz, C. M., & Mayer, F. S. (2014). The importance of connection to nature in assessing environmental education programs. Studies in educational evaluation, 41, 85-89.‏ https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2013.10.001
Hill, A. (2013). The place of experience and the experience of place: Intersections between sustainability education and outdoor learning. Australian Journal of Environmental Education, 29(1), 18-32.‏ https://doi.org/10.1017/aee.2013.13
Russell, C. L. (1999). Problematizing nature experience in environmental education: The interrelationship of experience and story. Journal of Experiential Education, 22(3), 123-137.‏ https://doi.org/10.1177/105382599902200304
Mullenbach, L. E., Andrejewski, R. G., & Mowen, A. J. (2019). Connecting children to nature through residential outdoor environmental education. Environmental Education Research, 25(3), 365-374.‏ https://doi.org/10.1080/13504622.2018.1458215
Otto, S., & Pensini, P. (2017). Nature-based environmental education of children: Environmental knowledge and connectedness to nature, together, are related to ecological behaviour. Global environmental change, 47, 88-94.‏ https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2017.09.009
Ives, C. D., Abson, D. J., Von Wehrden, H., Dorninger, C., Klaniecki, K., & Fischer, J. (2018). Reconnecting with nature for sustainability. Sustainability science, 13, 1389-1397.‏ https://doi.org/10.1007/s11625-018-0542-9
Palmer, J. (2002). Environmental education in the 21st century: Theory, practice, progress and promise. London: Routledge.‏ 300. https://doi.org/10.4324/9780203012659
Kushmerick, A., Young, L., & Stein, S. E. (2007). Environmental justice content in mainstream US, 6–12 environmental education guides. Environmental Education Research, 13(3), 385-408.‏ https://doi.org/10.1080/13504620701430745
Guevara-Herrero, I., Bravo-Torija, B., & Pérez-Martín, J. M. (2024). Educational practice in education for environmental justice: A systematic review of the literature. Sustainability, 16(7), 2805.‏ https://doi.org/10.3390/su16072805
Sandoval-Rivera, J. C. A. (2020). Environmental education and indigenous knowledge: Towards the connection of local wisdom with international agendas in the framework of the Sustainable Development Goals (SDGs). Diaspora, Indigenous, and Minority Education, 14(1), 14-24.‏ https://doi.org/10.1080/15595692.2019.1652588
da Silva, C., Pereira, F., & Amorim, J. P. (2024). The integration of indigenous knowledge in school: a systematic review. Compare: A Journal of Comparative and International Education, 54(7), 1210-1228.‏ https://doi.org/10.1080/03057925.2023.2184200
Beery, T., & Jørgensen, K. A. (2018). Children in nature: sensory engagement and the experience of biodiversity. Environmental Education Research, 24(1), 13-25.‏ https://doi.org/10.1080/13504622.2016.1250149
Blades, G. (2021). Making meanings of walking with/in nature: Embodied encounters in environmental outdoor education. Journal of Outdoor and Environmental Education, 24(3), 293-318.‏ https://doi.org/10.1007/s42322-021-00087-6
Li, D., Zhai, Y., Chang, P. J., Merrill, J., Browning, M. H., & Sullivan, W. C. (2022). Nature deficit and senses: Relationships among childhood nature exposure and adulthood sensory profiles, creativity, and nature relatedness. Landscape and Urban Planning, 226, 104489.‏ https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2022.104489
Williams, L. (2023). From Indigenous philosophy in environmental education to Indigenous planetary futures: what would it take?. Australian Journal of Environmental Education, 39(3), 320-335.‏ https://doi.org/10.1017/aee.2023.23
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 12، شماره 3 - شماره پیاپی 37
امنیت غذا و بهره وری آب
پاییز 1404
صفحه 139-155

  • تاریخ دریافت 14 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 25 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 03 مرداد 1404