با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

استعدادشناسی سرزمین، هویت زیستی و بوم‏‌شناسی سیلاب (مطالعه موردی: طرح چند نهادی کوثر در اکوسیستم جفت شده به آب‏‌های زیرزمینی)

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسنده

استادیار پژوهشکده فرهنگ و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. تهران. ایران

چکیده
حکمرانی سیل یکی از زیرشاخه‌‏های اصلی آمایش سرزمین در اکوسیستم جفت شده به آب‏‌های زیرزمینی است. درک اجتماعی پدیده‌‏های طبیعی، متغیری مهم در برنامه‏‌ریزی و سیاست‏گذاری می‌باشد. تغییرات سرزمینی در طول زمان، میراث زیستی-زمینی را برای جوامع می‏‌سازند. دیرینگی ویژگی سیلابی بودن در فلات پهناور و ناهموار ایران، ذخایر آبی و در نتیجه خدمات اکوسیستمی خاصی را پدید آورد. شکل، ساختار و عملکرد مجتمع‌‏های زیستی شهری و روستایی و عشایری در پیوند با یکدیگر بودند. برای فهم این پیوندها توجه به ویژگی‏‌های زیستی ازجمله برخورداری از همبست طبیعی کوه و دشت، مخروط افکنه‌‏ها و دشت‌‏های سیلابی، ضروری است. با شروع نوسازی و تغییر در الگوی تحلیل ویژگی‏‌های زیستی و سرزمینی، هویت زیستی دوره پیشانوسازی دستخوش تغییرات بنیادین شد. نقد و نفی برنامه‌‏های نوسازی در آبادانی کشور و وقوع انقلاب اسلامی در ایران، مساله چگونگی مداخله در سرزمین را فرا روی نهاد جهاد سازندگی قرار داد. طرح پژوهشی-اجرایی کوثر که یک الگوی مداخله در سرزمین و زیست‏‌بوم‏‌شناسی سیل بر پایه جفت‏‌شدگی سرزمین با آب‌‏های زیرزمینی است، توانست تجارب پیوسته و طولانی مدتی را در سه لایه دانشی-نهادی-سیاستی با یاریگری چندسویه (اجتماعی-اکولوژیک) و شناسایی سیل به مانند ویژگی زیستی و سرزمینی غیر قابل جایگزین برای زیست مانا پدید آورد. از منظری دیگر، شیوه مداخله جدیدی در زیست‏بوم شناسی سیل تجربه شد که در آن، فرابخشی نگری و رویکرد بیوفیزیکی-اجتماعی جایگزین بخشی‏نگری و رویکرد فیزیکی شد. آینده‌‏نگری حکمرانی سیل در گرو بازاندیشی تجارب بیوفیزیکی-اجتماعی (آمایش سرزمینی) است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اکونومیست. (1374). سیل در قلب اروپا. آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو، 3(3)، 98-99.
امیرشاه کرمی، سید عبدالعظیم. (1395). گفت‏‏گوی نویسنده با دکتر سید عبدالعظیم امیرشاه کرمی. 17/3/1395.
بی‏نام. (1372). اولویت‏های پژوهشی در زمینه منابع جدید آب. آب و توسعه، فصلنامه امور آب – وزارت نیرو، 1(2)، 45-46.
بی‏نام. (1373). نخستین کنفرانس ملی منابع آب زیرزمینی در کرمان. آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو، 2(2): 95-96.
باندیوپادهیای، جایانتا. (1396). آب، بوم‏ سازگان‏‌ها و جامعه: تلاقی رشته‌‏ها. مترجم ویدا نوشین‌‏فر. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. چاپ اول. تهران، ایران.
بزرگ‏‌زاده، مصطفی. (1372). خطر سیل و شیوه‏‌های مقابله با آن. آب و توسعه، فصلنامه امور آب – وزارت نیرو، 1(1)، 26-33.
پاریزی، اسماعیل، و سیدحسینی، موسی. (1401). تحلیل فراوانی سیلاب 100 ساله در حوضه های آبریز ایران و بررسی عوامل تاثیرگذار بر آن. جغرافیا و برنامه‌‏ریزی محیطی، 33(2)، 19-38.doi :10.22108/GEP.2022.130040.1450
پوستل، سندرا. (1382). آخرین آبادی. مترجم: امیر عباس صدیقی و مسعود سلطانی. نشر نی. چاپ اول. تهران، ایران.
جباری، آناهیتا، و حسین‌پور، باقر. (1399). مروری بر مطالعات هیدرولوژی اجتماعی. تحقیقات منابع آب ایران، 16(3)، 222-244. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17352347.1399.16.3.16.4
حکیمی لاریجانی، پرویز. (1372). وضعیت منابع آب کشور طی پنج سال اخیر. آب و توسعه، فصلنامه امور آب – وزارت نیرو، 1(1)، 67-60.
خلخالی، غلامعلی. (1374). منابع آب و استفاده از آن در ژاپن. آب و توسعه، فصلنامه امور آب – وزارت نیرو، 3(2)، 15-29.
رئیسی اردکانی، عزت‏الله، و پرهمت، جهانگیر.( 1374). بررسی ذوب برف در ارتفاعات زاگرس ایران. آب و توسعه، فصلنامه امور آب – وزارت نیرو، 3(2)، 38-48.
رجایی، عبدالحمید. (1373). کاربرد ژئومورفولوژی در آمایش سرزمین و مدیریت محیط. قومس. چاپ اول. تهران، ایران.
زارع فیض‏آبادی، احمد، و کوچکی، عوض. (1378). برررسی روند تغییرات طرح‌‏های تحقیقاتی در زمینه کشاورزی پایدار. اقتصاد کشاورزی و توسعه، 17، 161-178.
شفقی، سیروس، و مدنی، حسن. (1363). زمین‌‏شناسی عمومی. پلی تکنیک تهران. چاپ اول. تهران، ایران.
عباس‏نژاد، احمد. (1402). موقعیت زمین‌‎‏ریخت شناسی شهرهای ایران و برخی از محدودیت‏‌ها و مزایای ناشی از آن. فصلنامه علوم زمین، 22 (2)، 205-222. doi: 10.22071/GSJ.2022.359402.2028
غضبان، فریدون. (1381). زمین‌‏شناسی زیست‌محیطی. انتشارات دانشگاه تهران. چاپ اول. تهران، ایران.
فرزاد، هومان. (1362). در جستجوی منابع ناشناخته آب و انرژی در ایران. سازمان پژوهش‏‌های علمی و صنعتی ایران. چاپ اول. تهران. ایران.
قبادیان، عطاءالله. (1369). سیمای طبیعی فلات ایران. دانشگاه شهید باهنر کرمان. چاپ اول. کرمان، ایران.
کوثر، سید آهنگ. (1374). مقدمه‏ای بر مهار سیلاب‌‏ها و بهره‌‏وری بهینه از آن‏ها: آبیاری سیلابی، تغذیه مصنوعی، بندهای کوتاه خاکی. موسسه تحقیقات جنگل‏‌ها و مراتع، وزارت جهاد سازندگی. چاپ اول. تهران، ایران.
کوثر، سیده شباهنگ، رئیسی اردکانی، عبدالله، حاتمی، احمد، بذرافکن، محمود، آل حسین، سید اصغر، کاظمی، درنا، و کوثر، سید آهنگ. (1398). سیل نفرین نیست، بخششی است در جام‌ه‏ای ناشناخت. انتشارات نوید شیراز. چاپ اول. تهران، ایران.
کوثر، سید. آهنگ . (1399). وبینار ملی دانش بومی آبخوان داری در کشور، مدیریت پایدار سرزمین، 18/09/1399.
لاکس، پیتر.( 1374). مدیریت منابع آب و توسعه پایدار(بخش دوم). آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو، (4)، 6-16.
لیستر، رزماری، و برد بروک. آدریان. (1395). حقوق انرژی و محیط‌زیست. مترجم: آرامش شهبازی. دانشگاه علامه طباطبایی. چاپ اول. تهران، ایران.
محمودیان، بهنام. (1374). شناخت عوامل موثر در جریان‏‌های واریزه‏ای به‏‏ منظور مهار آن‏ها (مطالعه موردی: مسیل گلاب‏دره تهران. آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو 3 (4)، 63-72.
مقصودی، بیژن، فاضلی نشلی، حسن، قاسم، عزیزی، گیلمور، گوین، و اشمیت، آرمین. (1391). نقش مخروط افکنه‌‏ها در توزیع سکونتگاه‌‏های انسانی پیش از تاریخ از دیدگاه باستان‏‌شناسی (مطالعه موردی: مخروط افکنه جاجرود و حاجی عرب). پژوهش‏‌های جغرافیای طبیعی، 44(4)، 1-22. doi : 10.22059/JPHGR.2012.30239
معیری، مسعود، انتظاری، مژگان. (1387). سیلاب و مروری بر سیلاب‌‏های استان اصفهان. مطالعات برنامه‌‏ریزی سکونت گاه‏های انسانی (چشم‌‏انداز جغرافیایی)، 3(6)، 110-124.
میرابوالقاسمی، هادی. (1377). اثرات احداث سد بر تعادل طبیعی رودخانه‏‌ها و برخی از جنبه‏‌های زیست‌‏محیطی آن. آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو 6(1)، 41-50.
ناسوتی، محمد. (1373). نگاهی گذرا به منابع آب جهان و سهم ایران از آن. آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو، 2(2): 85-90.
نیکنامی، کمال‏الدین. (1383). سنجش تاثیر تغییر بافت بهره‏‌وری از زمین در یکپارچگی زمین سیماهای طبیعی و باستان‏‌شناختی. مجله محیط‏‏‌شناسی، 30(35)، 51-60. doi : 20.1001.1.10258620.1383.30.35.3.8
هاو، جارلز. (1377). موانع کاربرد تحلیل‌‏های علوم اجتماعی در تصمیم‌‏گیری‏‌های امور آب. آب و توسعه، فصلنامه امور آب- وزارت نیرو، 6(1): 28-36.
هیگینز، کاترین، و بییر، آن.آر. (1381). برنامه‌‏ریزی محیطی برای توسعه زمین (راهنمایی برای برنامه‏‌ریزی و طراحی محلی پایدار). مترجمان: سید حسین بحرینی و کیوان کریمی. انتشارات دانشگاه تهران. چاپ دوم. تهران، ایران.
یاوری، احمدرضا، زبردست، لعبت، و هاشمی، سید محمود. (1396). شناخت استعداد سرزمین در فلات ایران. انتشارات آوای قلم. چاپ اول. تهران، ایران.
یاوری، احمدرضا، و طیب‏زاده، نگار. (1396). سنجش و ارزیابی در برنامه‌‏ریزی استفاده از سرزمین. انتشارات آوای قلم. چاپ اول. تهران، ایران.
Huggins, X. Gleeson, T. Castilla-Rho, JC. Holley, C. Re, V., & Famiglietti, J. (2022). Groundwater in complex adaptive social-ecological systems. review in Groundwater. https://www.researchgate.net/publication, 1-56,  doi: 10.31223/X5F93P
Jakeman, A. Barreteau, O. Hunt, R. Rinaudo, J., & Ross, A. (2016). Integrated Groundwater Management Concepts, Approaches and Challenges. Springer Nature. Switzerland. doi: 10.1007/978-3-319-23576-9
Kiedrzyńska, E. Kiedrzyński, M., & Zalewski, M. (2015). Sustainable floodplain management for flood prevention and water quality improvement. Natural Hazards. 76, 955–977. doi: org/10.1007/s11069-014-1529-1
Vallecillo, S. Kakoulaki, G. La Notte, A. Feyen, L. Dottori, F., & Joachim M. (2020). Accounting for changes in flood control delivered by ecosystems at the EU level, Ecosystem Services, 44 (101142), 1-16. doi: org/10.1016/j.ecoser.2020.101142
Zipper, S C. Jaramillo, F. E, L W. Cornell, S E. Gleeson, T. Porkka, M. Häyhä, T. Crépin,A S. Fetzer, I. Gerten, D. Hoff, H. Matthews, N. Ricaurte-Villota, C. Kummu, M. Wada, Y., & Gordon, L . (2020). Integrating the water planetary boundary with water management from local to global scales. Earth's Future, 8(2), 1-23. doi: 10.1029/2019EF001377 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 10، شماره 3 - شماره پیاپی 29
حکمرانی سیل از «مهار توسط دولت» تا «تاب‌آوری جوامع محلی»
پاییز 1402
صفحه 1-12

  • تاریخ دریافت 12 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 18 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 08 آذر 1402