با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

سنتزپژوهی اثرات بوم‌شناختی، اقتصادی و اجتماعی طرح‌های انتقال آب

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

گروه برنامه‌ریزی، مدیریت و آموزش محیط‌زیست، دانشکده تحصیلات تکمیلی محیط‌زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
مرور درس‌آموخته‌های حاصل از مطالعات راهبردهای «نرم» و «سخت» مدیریت منابع آبی از مهمترین کارویژه‌های محیط‌ پژوهان به‏ شمار می‌رود. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی مبتنی بر پارادایم تفسیرگرایی اجتماعی، با استفاده از روش «سنتزپژوهی» اثرات بوم‌شناختی، اقتصادی و اجتماعی اجرای طرح‌های انتقال آب را بررسی نمود. جامعه مورد مطالعه، پژوهش‌های ارزیابی اثرات طرح‌های انتقال آب در ایران و جهان به زبان‌های فارسی و انگلیسی در دو دهه قبل بود که نمونه‌گیری از آن با در نظر گرفتن دو معیار کلیدی «حداکثر تنوع» و «رسیدن به نقطه اشباع نظری» در کنار اعمال محدودیت‌هایی نظیر سال انتشار، اشاره دقیق به موضوع در عنوان، چکیده و یا واژگان کلیدی، کیفیت تحقیق و مرتبط‌ بودن، 59 مقاله تعیین شد. سپس متن مقالات به دقت بررسی و در سه مرحله کدگذاری شد. یافته‌های پژوهش نشان داد مهمترین تاثیرات بوم‌شناختی این طرح‌ها عبارتند از «خشک شدن چشمه‌ها و نابودی دریاچه‌ها»، «افت تراز آب زیرزمینی و تشدید فرونشست زمین» و «کاهش پتانسیل سرزمین برای فعالیت‌های کشاورزی». مهمترین تاثیرات اجتماعی این طرح‌ها «افزایش اضطراب اجتماعی»، «کاهش امنیت اجتماعی»، «تضعیف شبکه‌های اجتماعی»، «افزایش مهاجرت به کلانشهرها» و «اعتمادزدایی نسبت به مسئولان» است. همچنین مهمترین تاثیرات اقتصادی این طرح‌ها عبارتند از «افزایش خسارت‌های اقتصادی ناشی از تخریب منابع طبیعی و محیط‌‏زیست»، «کاهش رفاه اقتصادی روستاییان» و «کاهش ظرفیت دامپروری». برای اعتبارسنجی یافته‌ها، از نقل قول‌های مستقیم متن مقالات برگزیده استفاده شد. در مرحله آخر، کدهای محوری و گزینشی منجر به ارائه‌ طرح‌واره‌ مفهومی پژوهش حاضر شد و مدل مفهومی نهایی از سوی 4 خبره بازبینی و پس از اصلاح، نهایی‌سازی شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

امامی، سید نعیم. (1391). چالش‌های زمین‌شناختی پروژه‏های انتقال آب بین حوضه‌ای (مطالعه موردی: طرح انتقال آب بهشت‌آباد به فلات مرکزی)، همایش ملی انتقال آب بین‌حوضه‌ای (چالش‌ها و فرصت‌ها). دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد،  شهرکرد، ایران.
امیرنژاد، حمید، حسینی، ساره، و صابری، مصطفی. (1399). بررسی پیامدهای مثبت و منفی طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای. پ‍‍ژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، ۱۱(۲۲)، ۲۷۲-۲۶۳. doi:10.52547/jwmr.11.22.263 
آتشخوار، فاطمه، زمانی، عفت، و پورعبداﷲ، ناهید. (1391). وضعیت ناپایدار آبخوان‌های مسیر انتقال آب و متأثر از عواقـب تونل بهشت آباد. همایش ملی انتقال آب بین حوضه‌ای(چالش‌هـا و فرصـت‌هـا). دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد، شهرکرد، ایران.
بهرامی، رحمت الله، سپری، و محمدفرید. (1400). بررسی اثرات اقتصادی-اجتماعی و محیط‌زیستی خشکسالی بر مناطق روستایی استان کردستان. روستا و توسعه، 24(1)، 173-194. doi: 10.30490/rvt.2021.341691.1194
پوراقبالی، میلاد، شمس، علی، و قیدی، احمد. (1399). سنجش پیامدهای خشکسالی و تأثیر آنها بر نیت مهاجرت جوانان روستایی شهرستان همدان. روستا و توسعه، 23(3)، 51-77. doi: 10.30490/rvt.2020.253815.0
تیموری یگانه، مریم. (1401). مروری بر طرح‏‌های انتقال آب بین حوضه‌‏ای در جهان و تأثیر آن بر عوامل محیط‏زیستی، اقتصادی و اجتماعی. آب و توسعه پایدار، 9(2)، 57-68. doi: 10.22067/jwsd.v9i2.2202.1121
جعفری آزاد، امیر، میرزایی، خلیل، و سیف‌اللهی، سیف اله. (1402). پیامدهای اجتماعی طرح‌های توسعه و انتقال آب با تاکید بر مفهوم عدالت (مطالعه موردی استان چهارمحال و بختیاری). مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ معاصر ایران، 2(4)، 202-225. doi: 10.61838/kman.jspsich.2.4.10
خلیلی، کیوان، احمدی، فرشاد، فروزنده، ایمان و بهمنش، جواد. (1391).  نقـش تغییر اقلـیم بـر انتقـال آب بـین حوضـه‌ای (مطالعه موردی حوضه زاب و دریاچه ارومیه). همایش ملی انتقال آب بین حوضه‌ای (چالش‌ها و فرصت‌ها). دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد، شهرکرد، ایران.
خنیفر، حسین، و مسلمی، ناهید. (1402). کتاب اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی، حمیدرضا یزدانی (ویراستار)، جلد 1. انتشارات نگاه دانش. تهران، ایران.
داودی، محمود، و نبیونی، سیروس. (1399). تاثیر سدسازی بر تداوم و بزرگی خشکسالی‌ (نمونه موردی: رود کرخه. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی، 1(3)، 99-118.  doi: 10.22124/gscaj.2021.17642.1057
رجا، امید، و پارسی نژاد، مسعود. (1399). نگرش همه ‏جانبه بر انتقال آب بین‌حوضه‌‏ای. مجله پژوهش‌های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 5(2)، 152-165. doi: 10.22047/srjasnr.2020.113096
سجادی، سیدفرزاد، بادسار، محمد، و مجردی، غلامرضا. (1397).نقش اقدامات پدافندی در مدیریت بحران منابع طبیعی (مورد مطالعه: غرب استان کردستان). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 3(25)،489-499. doi.org/10.22092/ijrdr.2018.117792
سلطانی، ناصر، موسوی، میرنجف، و احمد اقبال، گلاویژ. (1395). ارزیابی پیامدهای احتمالی انتقال آب حوضه زاب به دریاچه ارومیه. جغرافیا و پایداری محیط، 6(2)، 35-51. https://ges.razi.ac.ir/article_586.html?lang=fa 
صادقی، سیدحمیدرضا، کاظمی کیا، سمیه، خیرفام، حسین، و حزباوی، زینب. (1395). تجارب و پیامدهای انتقال ‌آب بین‌حوضه‌ای در جهان. تحقیقات منابع آب ایران، 12(2)، 120-140. https://www.iwrr.ir/article_14563.html 
غنیان، منصور، هاشمی نژاد، آذر، مهراب قوچانی، امید، بخشی، آزاده، و یوسفی حاجیوند، رقیه. (1396). تبیین رفتار سازشی بهره برداران حوضه ی تالاب شادگان در برابر اثرات خشکسالی:کاربست نظریه آسیب پذیری. فصلنامه علوم محیطی، 15(2)، 1-20. https://envs.sbu.ac.ir/article_97824.html 
فریادی، مسعود. (1397). انتقال میان حوضه‏ای آب: مبانی و چالش‌‏های حقوقی. پژوهش حقوق عمومی، 20(61)، 121-150. doi: 10.22054/qjpl.2019.20557.1483
قنبری، یوسف. (1392). بررسی و شناسایی اثرات خشکسالی بر خانوارهای روستایی شهرستان سمیرم: مطالعه موردی روستای سیور. روستا و توسعه، 16(4)، 55-76. doi: 10.30490/rvt.2018.59379
قنبری، سیروس، و بیاد، حبیب الله. (1395). تحلیل پیامدهای اقتصادی و اجتماعی خشکسالی‌های اخیر بر کشاورزی مناطق روستایی (مطالعه موردی: روستاهای دهستان اسماعیلی سفلی شهرستان جیرفت). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، ۶ (۲۳)، ۶۴-۸۱. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161410.html 
قنواتی، عزت الله، خضری، سعید، و طالب پور، داوود. (1394). ارزیابی اثرات انتقال آب بین حوضه‌ای بر مخازن آب زیرزمینی و نشست زمین (مطالعه موردی: انتقال آب رودخانه زاب به دریاچه ارومیه). پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی، 4(2)، 29-44. doi: 20.1001.1.22519424.1394.4.2.3.8
کارآموز، محمد، مجاهدی، سیدعلی، و احمدی، آزاده. (1386).ارزیابی اقتصادی و تعیین سیاست‌های بهره‌برداری انتقال آب بین حوزه‌ای. تحقیقات منابع آب ایران، 3(2)، 10-25. https://www.iwrr.ir/article_15526.html 
کاویانی، حسن، و نصر، نسرین. (1397). عوامل مؤثر بر اثربخشی آموزش محیط زیست در ایران؛ سنتزپژوهی یافته‌ها. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 10(4)، 109-141. doi: 10.22035/isih.2018.289 
کریمی، صفورا. (1397). تحلیل اثرات اقتصادی و اجتماعی خشکسالی بر جوامع روستایی شهرستان سمنان. روستا و توسعه، 21(3)، 75-95. doi: 10.30490/rvt.2018.81728
کشاورز، مرضیه، کرمی، عزت الله، و لهسایی زاده، عبدالعلی. (1392). عوامل اثرگذار بر مهاجرت روستایی ناشی از خشکسالی: یک مطالعه موردی در استان فارس. روستا و توسعه، 16(1)، 113-127. doi: 10.30490/rvt.2018.59100
کلاهی، مهدی. (1400). گروداران منابع طبیعی. آب و توسعه پایدار، 8(1)، 19-30.  doi: 10.22067/jwsd.v8i1.88313
گل‌وردی، مهدی. (1396). تاب‌آوری ملی مروری بر ادبیات تحقیق. فصلنامه مطالعات راهبردی و سیاست‌گذاری عمومی، 25(7)، 293-310. https://sspp.iranjournals.ir/article_29737.html 
مالکی شهرکی، نگار، و ربیعیان، سیده آذر. (1402). رویکرد حقوق محیط‌زیست در طرح انتقال آب بهشت‌آباد. فصلنامه علمی آراء، 6(13)، 55-74. https://ara.adlesfahan.ir/article_711453.html 
مرتضایی فریزهندی، قاسم، لطفی مغانجوقی، جعفر، خلیقی سیگارودی، شهرام، محسنی ساروی، محسن، و نظری سامانی، علی اکبر. (1399). تحلیل و بررسی شاخص‌های خشکسالی هیدرولوژیکی استان کردستان. مهندسی و مدیریت آبخیز، 12(2)، 441-453. doi: 10.22092/ijwmse.2019.123305.1566
مرید سادات، محمد، صمدی بروجنی، حسین، طاهری سودجانی، هاجر، و پولادگر، محسن. (1390). الزامات توسعه پایدار در طرح‏های انتقال آب بین حوضه‌ای (مطالعه موردی: انتقال آب بهشت آباد به فـلات مرکـزی ایران). یازدهمین سـمینارسراسری آبیاری و کاهش تبخیر. دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران. 
مهری، سونیا، حاجی، خدیجه، علیزاده، وریا، و مصطفی‌زاده، رئوف. (1396). ارزیابی تغییرات مکانی شدت دوره‌های خشکسالی هواشناسی در مقیاس‌های زمانی متفاوت در استان کردستان. فصلنامه اطلاعات جغرافیایی سپهر، 26(102)، 151-162.  doi: 10.22131/sepehr.2017.27464
نادری، لادن، و کرمی دهکردی، اسماعیل. (1397). دیدگاه خانوارهای محلی پیرامون پیامدهای اجتماعی احداث سد بهشت‌آباد در حوزه مبدأ. پژوهش‌های روستائی، 9(4)، 628-645. doi: 10.22059/jrur.2018.233979.1113
وصال، محمد، و تجریشی، محمدسعید. 1398. اثرات اقتصادی سدسازی در ایران. تحقیقات منابع آب ایران، 15(1)، 247-256. doi: 20.1001.1.17352347.1398.15.1.18.5
Adams, M. (2020). Anthropocene psychology: Being human in a more-than-human world. Routledge. New York, USA.‏ doi: 10.4324/9780203703694
Bahadur, A., Lovell, E., Wilkinson, E., & Tanner, T. (2015). Resilience in the Sdgs: Developing an Indicator for Target 1.5 that is fit for Purpose, Overseas Development Institute, IDA IRLAND, 1(1), 1-7. https://odi.org/en/publications/resilience-in-the-sdgs-developing-an-indicator-for-target-15-that-is-fit-for-purpose/ Last access: 10 December 2024.
Barnwell, G., Stroud, L., & Watson, M. (2020). Critical reflections from South Africa: Using the Power Threat Meaning Famework to place climate-related distress in its socio-political context. Clinical Psychology Forum. 1(332), 7-15. doi: 10.53841/bpscpf.2020.1.332.7
Baruch, Y., Grimland, S., & Vigoda-Gadot, E. (2014). Professional vitality and career success: Mediation, age and outcomes, European Management Journal, 32(3), 518-527. doi: 10.1016/j.emj.2013.06.004
Berry, H. L., Waite, T. D., Dear, K. B., Capon, A. G., & Murray, V. (2018). The case for systems thinking about climate change and mental health. Nature Climate Change, 8(4), 282-290.‏ doi: 10.1038/s41558-018-0102-4
Cabell, J. F., & Oelofse, M. (2012). An indicator framework for assessing agroecosystem resilience, Ecology and Society, 17(1), 18. doi: 10.5751/ES-04666-170118
Canetti, D., Waismel-Manor, I., Cohen, N., & Rapaport, C. (2014). What Does National Resilience Mean in a democracy?, Evidence from the United States and.Israel. Armed Forces & Society, 40(3), 504-520.
Chen, Y. H. (2004). Analysis on advantages and disadvantages of large scale, long distance and transbasin diversion. Water Resour Prot, 59(2), 48-50.‏ doi: 10.1007/s00704-024-05126-
y·Davies, B. R., Thoms, M., & Meador, M. (1992). An assessment of the ecological impacts of inter‐basin water transfers, and their threats to river basin integrity and conservation. Aquatic conservation: Marine and freshwater ecosystems, 2(4), 325-349.‏ doi: 10.1002/aqc.3270020404
Doherty, T. J. (2018). Individual impacts and resilience. In Psychology and Climate Change (245-266). Academic Press.‏ doi: 10.1016/B978-0-12-813130-5.00010-2
Gulati, A., & Banerjee, P. (2016). Emerging water crisis in India: key issues and way forward. Indian Journal of Economics, 96, 681-704.‏ 
Gupta, J., & van der Zaag, P. (2008). Interbasin water transfers and integrated water resources management: Where engineering, science and politics interlock. Physics and Chemistry of the Earth, Parts A/B/C, 33(1-2), 28-40.‏ doi: 10.1016/j.pce.2007.04.003
Haltinner, K., & Sarathchandra, D. (2018). Climate change skepticism as a psychological coping strategy. Sociology Compass, 12(6), e12586.‏ doi: 10.1111/soc4.12586
Hart, A., Blincow, D., & Thomas, H. (2007). Resilient therepy: working withchildren and families. Hove, East Sussex: Rutledge, 4, London, England. doi: 10.4324/9780203946893
Hrabok, M., Delorme, A., & Agyapong, V. I. (2020). Threats to mental health and well-being associated with climate change. Journal of Anxiety Disorders, 76, 102295.‏ doi: 10.1016/j.janxdis.2020.102295
Jylhä, K. M. (2018). Denial versus reality of climate change. Encyclopedia of the Anthropocene; DellaSala, DA, Goldstein, MI, Eds, Elsevier, 487-492.‏ doi: 10.1016/B978-0-12-809665-9.09762-7
Kark, R., & Carmeli, A. (2009). Alive and creating: The mediating role of vitality and aliveness in the relationship between psychological safety and creative work involvement. Journal of Organizational Behavior, 30 (6), Wiley Online Library, 785-804. doi: 10.1002/job.571
Khaneiki, M. L., & Al-Ghafri, A. S. (2022). The circle of water justice in the history of Iran. Water Security, 16, 100122.‏ doi: 10.1016/j.wasec.2022.100122
Knapp, K.C., Weinberg, M., Howitt, R. & Posnikoff, J. F. (2003). Water transfers, agriculture, and groundwater management: a dynamic economic analysis. Journal of Environmental Management, 67, 291–301. doi: 10.1016/s0301-4797(02)00162-7
Lansheng, W., & Christian, M. (1999). a study on the environmental geology of the Middle Route Project of the South–North water transfer, Journal of Engineering Geology. 51, 153–165.  doi: 10.1016/S0013-7952(98)00043-X]
Ling, T. (2022). A Global Study About Water Crisis. In 2021 International Conference on Social Development and Media Communication (SDMC 2021). Atlantis Press.‏ doi: 10.2991/assehr.k.220105.148
Liu, J., Zang, C., Tian, S., Liu, J., Yang, H., Jia, S., Liangzhi, f., Bo Liu, a., & Zhang, M. (2013). Water conservancy projects in China: Achievements, challenges and way forward. Global Environmental Change, 23(3), 633-643.‏ doi: 10.1016/j.gloenvcha.2013.02.002
Lloret, F., Keeling, E.G., & Sala, A, (2011). Components of tree resilience: effects of successive low-growth episodes in old ponderosa pine forests, Oikos, 120, Wiley Online Library, 1909–1920. doi: 10.1111/j.1600-0706.2011.19372
xLocatelli, G., Mancini, M., & Romano, E. (2014). Systems engineering to improve the governance in complex project environments. International Journal of Project Management, 32(8), 1395-1410.‏ doi: 10.1016/j.ijproman.2013.10.007
Ministry of Water Resources of China. (2022). Inter-basin Water Transfer. Report on Yangtze River Rehabilitation and Protection 2019, Springer, Singapore, 101-117.‏ doi: 10.1007/978-981-16-4927-1_9
Peng, Z., Yin, J., Zhang, L., Zhao, J., Liang, Y., & Wang, H. (2020). Assessment of the socio-economic impact of a water diversion project for a water-receiving area. Polish Journal of Environmental Studies, 29(2), 1771-1784.‏ doi: 10.15244/pjoes/109026
Pozdnyakov, D. V., Korosov, A. A., Petrova, N. A., & Grassl, H. (2013). Multi-year satellite observations of Lake Ladoga's biogeochemical dynamics in relation to the lake's trophic status. Journal of Great Lakes Research, 39, 34-45.‏ doi: 10.1016/j.jglr.2013.05.002
Shao, X., Wang, H., & Wang, Z. (2003). Interbasin transfer projects and their implications: A China case study. International Journal of River Basin Management, 1(1), 5–14. doi: 10.1080/15715124.2003.9635187
Sible, E., Cooper, A., Malki, K., Bruder, K., Watkins, S. C., Fofanov, Y., & Putonti, C. (2015). Survey of viral populations within Lake Michigan nearshore waters at four Chicago area beaches. Data in brief, 5, 9-12.‏ doi: 10.1016/j.dib.2015.08.001
Szoenyi, M., Nash, D., Burer, M., Keating, A., McQuistan, C., & Campbell, K. (2016). Risk Nexus: Measuring flood resilience our approach, Zurich, Switzerland: Zurich Insurance Group, 1-12. https://previous.iiasa.ac.at/web/home/research/researchPrograms/RISK/Zurich_Flood_Resilience_Measurement_Paper_Feb_2016.pdf Last access: 10 December 2024.
Van Steenbergen, F., & Oliemans, W. (2002). A review of policies in groundwater management in Pakistan 1950–2000. Water policy, 4(4), 323-344.‏ doi: 10.1016/S1366-7017(02)00006-5
Zakeri, M. A., Mirnia, S. K., & Moradi, H. (2022). Assessment of water security in the large watersheds of Iran. Environmental Science & Policy, 127(1), 31-37. doi: 10.1016/j.envsci.2021.10.009‏
Zhao, X., Barlow, J., Taylor, B. L., Pitman, R. L., Wang, K., Wei, Z., T, B. S., T, S. T., Akamatsu, T, R. R., R. & Wang, D. (2008). Abundance and conservation status of the Yangtze finless porpoise in the Yangtze River, China. Biological Conservation, Publications, Agencies and Staff of the U.S. Department of Commerce. 141(12), 3006-3018.‏ http://digitalcommons.unl.edu/usdeptcommercepub/505
Zhao, Z. Y., Zuo, J., & Zillante, G. (2017). Transformation of water resource management: a case study of the South-to-North Water Diversion project. Journal of Cleaner Production, 163, 136-145.‏ doi: 10.1016/j.jclepro.2015.08.066
Zhuang, W. (2016). Eco-environmental impact of inter-basin water transfer projects: a review. Environmental Science and Pollution Research, 23(13), 12867-12879.‏ doi: 10.1007/s11356-016-6854-3
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 11، شماره 3 - شماره پیاپی 33
انتقال آب
پاییز 1403
صفحه 1-16

  • تاریخ دریافت 02 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 01 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 12 آبان 1403