‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تحلیل مناقشه اجتماعی انتقال آب خلیج‌فارس و ارائه الگوی حکمرانی مشارکتی مبتنی بر توسعه پایدار

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

نادیا انجم شعاع

سید عبدالمجید جلائی

مهدی نجاتی

گروه اقتصاد، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i4.2507-1444

چکیده

‌پروژه انتقال آب خلیج‌فارس یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های زیرساختی کشور در حوزه منابع آب است که با هدف تأمین آب شرب و توسعه صنایع صادرات‌محور اجرا شده است. با وجود مزایای مطرح‌شده، این پروژه با نقدها و مخالفت‌هایی از سوی متخصصان محیط‌زیست، فعالان اجتماعی و برخی نهادهای علمی مواجه بوده است. این پژوهش با هدف شناسایی ریشه‌های اصلی مناقشات اجتماعی پیرامون پروژه و ارائه الگویی برای حکمرانی مشارکتی مبتنی بر توسعه پایدار انجام شده است. روش پژوهش کیفی بوده و از تحلیل اسنادی منابع رسمی و رسانه‌ای، همراه با مصاحبه‌های نیمه ساختاریافته با ذی‌نفعان کلیدی استفاده شده است. داده‌ها با روش تحلیل تماتیک و با بهره‌گیری از نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شده‌اند. چارچوب پژوهش بر توسعه پایدار در سه بعد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی و نظریه‌های حکمرانی مشارکتی استوار است. یافته‌ها نشان داد که ریشه‌های اصلی مناقشه شامل تضاد منافع میان ذی‌‌نفعان، نبود شفافیت در سیاست‌گذاری، نادیده گرفتن گزینه‌های جایگزین و بی‌اعتمادی عمومی است. در هر سه بعد توسعه پایدار نیز، چالش‌های جدی شناسایی شد. اهمیت پژوهش در ارائه یک مدل حکمرانی مشارکتی بومی است که بر گفت‌وگوی چند ذی‌نفعی، شفافیت اطلاعاتی و تصمیم‌گیری جمعی مبتنی است. این مدل می‌تواند در بهبود سیاست‌گذاری و مدیریت پروژه‌های انتقال آب در ایران و پروژه‌های مشابه در شرایط بومی مورد استفاده قرار گیرد. بااین‌حال، به دلیل ویژگی‌های خاص اجتماعی–سیاسی پروژه انتقال آب خلیج‌فارس، یافته‌ها الزاماً به سایر پروژه‌ها تعمیم‌پذیر نیستند؛ بلکه بیشتر به‌عنوان راهنمایی برای سیاست‌گذاران در پروژه‌های مشابه قابل توجه‌اند.

کلیدواژه‌ها

مناقشه اجتماعی

انتقال آب

حکمرانی مشارکتی

توسعه پایدار

موضوعات

• ریسک، پایداری و تاب‌آوری

---

مراجع

حسینی، فاطمه، و کریمی، رضا. (۱۴۰۲). راهکارهای بهینه‌سازی حکمرانی و کاهش تعارضات در پروژه‌های بزرگ زیرساختی آب. فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی، ۱۹ (۳)، ۱۰–۳۵. https://doi.org/10.22059/jppolicy.2023.94632

خان‏محمدی، حمید، صدقیان ترک‌نژاد، نرگس، و اصلی‌پور، حسن. (۱۴۰۲). تحلیل عوامل مؤثر بر حکمرانی آب در ایران. فصلنامه خط‌مشی‌گذاری عمومی، ۱۴ (۵۰)، ۶۴–۹۶. https://doi.org/10.30495/jpp.2023.19321.2541

رهبرقاضی، محمودرضا، و طالعی حور، رهبر. (۱۴۰۳). چالش‌های حکمرانی آب در ایران: بررسی علل و پیامدها از منظر داده ‌بنیاد. فصلنامه پژوهش‌های سیاست‌گذاری عمومی، ۲۵ (۳)، ۴۵–۶۸. https://doi.org/10.22059/jpq.2024.380935.1008202

رهنما، حمید، زارع، محمد، و احمدی، حمید. (۱۴۰۲). تلفیق ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‏زیستی در پروژه‌های بزرگ انتقال آب. مجله پژوهش‌های مدیریت منابع طبیعی، ۱۰ (۱)، ۱۱–۳۰. https://doi.org/10.1016/j.asoc.2016.04.020

فدایی تهرانی، محمد رضا، و ابارشی، مریم. (۱۴۰۳). ارزیابی فنی، اقتصادی و زیست‌محیطی نمک‌زدایی در سه کشور پیشرو. نشریه علوم و مهندسی آب و فاضلاب، ۹(۱)، ۷۱–۸۵. https://doi.org/10.22112/JWWSE.2023.394456.1362

قربانی، مهدی، عوض پور، رضا، و رحیمی، مجید. (1404). تحلیل سیاستی انتقال آب بین‌حوضه‌ای: پیامدهای حکمرانی و عدالت محیط‌زیستی، مجله حکمرانی منابع طبیعی، 2 (4)، 22-1. https://doi.org/10.22059/jnrg.2026.406650.1072

محمدی، حمیدرضا، حکیمی خرم، علی، و احمدی، ابراهیم. (1398). امکان سنجی پروژه های انتقال آب در ایران. مجله پژوهش‏های جغرافیای انسانی، ۲۷ (۱)، ۲۳–۴۵. https://doi.org/10.22059/jhgr.2018.248156.1007603

محمدی، حسین، و کرباسی، علی. (۱۴۰۲). رفتار مصرف‌کنندگان و سیاست‌های بهینه‌سازی مصرف آب در ایران. پژوهش‌های اقتصادی و توسعه پایدار، ۲۴ (۲)، ۹۱–۱۱۰. https://doi.org/10.22034/ecor.2023.24.2.91

Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

Brundtland, G. H. (1987). Our Common Future: Report of the World Commission on Environment and Development, Vol 1. Oxford University Press. 1st edition. Oxford, UK.

Castillo, D. (2022). The structure of conflict in water resources: Competing needs and governance. Water Policy, 24(2), 187–203. https://doi.org/10.2166/wp.2022.191

Denzin, N. K. (2017). The research act: A theoretical introduction to sociological methods. Routledge. 1st ed. London, England.

Doortmans, M., Sinha, P. N., & Bracken, L. (2022). Interbasin water transfer in a changing world: A new conceptual model. Progress in Physical Geography, 46(3), 371–397. https://doi.org/10.1177/03091333221075911

Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903

Li, Y., Xu, Z., Liu, J., & Chen, X. (2022). Social and ecological implications of the South–North Water Transfer Project in China. Ecological Indicators, 140, 109023. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2022.109023

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage. Beverly Hills, CA, United States.

Malterud, K., Siersma, V. D., & Guassora, A. D. (2016). Sample size in qualitative interview studies: Guided by information power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753–1760. https://doi.org/10.1177/1049732315617444

Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action, Vol 1. Cambridge University Press, 1st edition. Cambridge, UK.

Ostrom, E. (2010). Institutional Diversity in the Governance of Common-Pool Resources. In The Drama of the Commons (413–429), Vol 1. National Academy Press. 1st edition. Washington, DC, USA.

Rollason, E., Bracken, L. J., Hardy, R. J., & Large, A. R. G. (2022). Interbasin water transfers in a changing world: A new conceptual model. Progress in Physical Geography, 46(3), 371–397. https://doi.org/10.1177/03091333221075911

Saunders, B., Sim, J., Kingstone, T., Baker, S., Waterfield, J., Bartlam, B., Burroughs, H., & Jinks, C. (2018). Saturation in qualitative research: Exploring its conceptualization and operationalization. Quality & Quantity, 52(4), 1893–1907. https://doi.org/10.1007/s11135-017-0574-8

UN-Water (UN Educational, Scientific and Cultural Organization). (2023). World Water Development Report 2023: Partnerships and Cooperation for Water. UNESCO Publishing. Paris, France. https://www.unwater.org/publications

World Bank Group. (2023). Water Scarcity and Economic Development: World Bank’s Economic Analysis of Water Resource Management. World Bank Group. Washington, DC, USA. https://www.worldbank.org/en/topic/waterscarcity

Zhang, L., Xu, Z., Li, Z., & Wang, J. (2023). Participatory approaches in water transfer projects: Governance and sustainability challenges. Environmental Science & Policy, 123, 45–55. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2021.05.008