یادداشت تحلیلی: صنایع خلاق، شهر دوستدار آب و شهر حساس به آب: عبور از مهندسی‌محوری به سوی حکمرانی مشارکتی

نوع مقاله : یادداشت تحلیلی

نویسندگان

محمد جواد سمیعی ¹

محمد فشایی ²

محمد طلعتی ²

¹ گروه مهندسی اجتماعی آبانگاه، مشهد، ایران

² گروه علوم و مهندسی آب، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

چالش آب در شهرهای ایران، به‌ویژه در کلان‌شهرهای واقع در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، به یکی از مهم‌ترین مسئله‌های مدیریتی تبدیل شده است. در این میان، مفاهیمی چون «شهر دوستدار آب» و «شهر حساس به آب» به‌عنوان رویکردهای نوین مدیریت شهری مطرح شده‌اند که بر هماهنگی شهر با چرخه‌های طبیعی آب، مشارکت شهروندان، تغییر چارچوب ذهنی تصمیم گیران و اصلاح الگوهای مصرف تأکید دارند. از سوی دیگر، صنایع خلاق به‌عنوان یکی از پیشران‌های اقتصاد دانش‌بنیان و نوآوری اجتماعی می‌توانند نقش مهمی در تغییر رفتارهای مصرف آب، مطالبه گری مؤثر و ارتقای آگاهی عمومی ایفا کنند. این یادداشت تحلیلی با رویکردی مفهومی و سیاستی، به بررسی پیوند میان صنایع خلاق، رفتارهای ناظر به مصرف مناسب آب، نوآوری اجتماعی و رویکرد شهر حساس به آب در ایران پرداخته و با تمرکز بر تجربه کلان‌شهر مشهد، ظرفیت‌های این شهر برای حرکت به سوی الگوی شهر دوستدار آب را تحلیل می‌کند. تجربه های انجام گرفته در شهر مشهد، به عنوان الگویی برای تعمیم به سایر شهرها و بستری برای تثبیت و توسعه در سال های پیش رو نیز مرور می شود تا در میانه اولویت های فوری این ماه های کشور، ضرورت های آبی امروز و فردا، فراموش نشود.

کلیدواژه‌ها

صنایع خلاق

شهر دوستدار آب

شهر حساس به آب

مشهد

آب‌های زیرزمینی

موضوعات

• منابع آب سطحی و زیرزمینی

---

مراجع

ابتهاج، س.، عزیزآبادی فراهانی، ف.، صالحی امیری، س.ر. و قیومی، ع.ع. (1402). طراحی الگوی توسعه صنایع فرهنگی و صنایع خلاق (مورد مطالعه: تعاونی‌های صنایع خلاق و نوآور ایران). فصلنامه تعاون و کشاورزی، 4 (12)، 1276-1290. doi:10.22034/ajcoop.2023.311176.1741.

اشتیاقی، م و شارع پور، م. (1399). بررسی مفهوم حق به شهر در سیاست‌گذاری شهری. مطالعات توسعه اجتماعی و منطقه‌ای، 1(2)، 65-82، شاپا: 0764-2783.

بهنام رسولی، م.، سمیعی، م.ج. و زینلی، م. (1397). راهنمای برنامه‌ریزی برای افزایش سواد آبی و محیط‌زیستی؛ درآمدی بر مفاهیم و رویکردها. انتشارات شایسته گستر. مشهد، ایران.

داوری، ک.، عمرانیان خراسانی، ح. و قنبری ، ف. (1394). گزارش فرآیند تدبیر آب مشهد. گزارش تهیه شده توسط دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد، ایران.

سمیعی، م.ج.، بهنام رسولی، م. و زینلی، م. (1404). دیباچه‌ای به برنامه‌ریزی برای حرکت به سوی استقرار مدیریت مشارکتی در حوزه آب؛ رویکردها و درس‌آموخته‌های مسیر طی شده در خراسان رضوی. انتشارات ژیکان. مشهد، ایران.

شکری، ل.، سلامی کوچه باغ، ع.، طلعتی، م. و توکلی امینیان، ث. (1404). از نوآوری فناورانه تا نوآوری اجتماعی؛ تحلیل گذارهای رفتاری شهر حساس به آب (مطالعه موردی مشهد). سومین همایش ملی مدیریت کیفیت آب و پنجمین همایش ملی مدیریت مصرف آب با رویکرد کاهش هدررفت و بازیافت. دانشگاه شهید بهشتی. تهران، ایران.

صداقت، ن و صفایی، و. (1401). مشهد شهر دوستدار آب 1401-1399. انتشارات بوی شهر بهشت. مشهد، ایران. 

طلعتی، م.، شکری، ل. و سلامی کوچه‌باغ، ع. (1404). ارائه چارچوب تعاملی پیوند سامانه‌های سطوح آبگیر باران با صنایع خلاق در ایران. چهاردهمین همایش ملی سامانه‌های سطوح آبگیر باران، پردیس منابع طبیعی و علوم دریایی دانشگاه تربیت مدرس. نور، ایران.

عطارزاده، ب. (1401). شرحی از نظریه تراژدی منابع مشاع در اندیشه گَرِت هاردین و درس‌های آن برای ما. فصلنامه سیاستگذاری عمومی، 8(3)، 147-161. doi :10.22059/jppolicy.2022.89548.

عباسی سارنک، ه. و آذرکیش، ا. (1404). توسعه فرهنگی پایدار شهری و مدل شهرهای خلاق در ایران. اولین کنفرانس ملی چشم‌انداز آینده شهرها با محوریت توسعه پایدار فرهنگی و شهر خلاق. شیراز،ایران.

قربانی، م. (۱۳۹۱). نقش شبکه‌های اجتماعی در سازوکارهای بهره‌برداری از مرتع (مطالعه موردی: منطقه طالقان). رساله دکتری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران. تهران، ایران.

ملک مرزبان، آّ و ارتفاعی، ف. (1398). تبیین رویکرد طراحی شهری حساس به آب در حوزه طراحی و مدیریت منابع آب شهری. اولین کنفرانس بین المللی مهندسی عمران، معماری و بازآفرینی شهری. تهران، ایران.

ولایتی، س. (1385). بررسی بحران آب استان خراسان. ویژه‌نامه جغرافیا. 10(48)، 213-234.

Bodin, O. and Prell, C. (2011). Social network in natural resources management. Cambridge University Press. England.
doi.org/10.1017/CBO9780511894985. 

Fukuyama, F. (2001). Social capital, civil society and development, Third World Quarterly, 22(1), 7-20.

Gaotri, H. (1986). Popular Participation in Development, Paris: Unesco.

Hahn, T., Olsson, P., Folke, C. and Johnsson, k. (2006). Trust – building, Knowledge Generation and Organization Innovations: The Role of a Bridging Organization for Adaptive Co-Management of a Wetland Landscape around Kristianstad, Sweden. Human Ecology. 34(4). 573-592.

OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development). (2011). Water governance in OECD countries, A multi-level approach, OECD Studies on water. Paris, France: OECD.

Parker, JM., Sams, D., Poddar, A., Manoylov, K. (2018). Water conservation behavior: is what we say what we do?. Journal of Consumer Marketing, 35(6), 644-652. doi:10.1108/JCM-09-2017-2345.

Rogers, P. (2002). Water governance in Latin America and the Caribbean, Inter-American Development Bank. doi.org/10.18235/0011381.

Rogers, P. and Hall, A.W. (2003). Effective water governance, Stockholm, Sweden: Global Water Partnership (Technical Advisory Committee). Sweden.

Singha, B., Eljamal, O., Karmaker, S. C., Maamoun, I., & Sugihara, Y. (2022). Water conservation behavior: Exploring the role of social, psychological, and behavioral determinants. Journal of Environmental Management, 317, 115484. doi:10.1016/j.jenvman.2022.115484.

Woolcock, M. (2011). What Distinctive Contribution Can Social Cohesion Make to Development Theory, Research and Policy. World Bank, OECD Conference, Paris.

Xia, C., & Pahl-Wostl, C. (2012). The process of innovation during transition to a water saving society in China. Water Policy, 14(2), 185–197. doi:10.2166/wp.2011.140.