ایران؛ مسئله آب سرکش و حکمرانی ناکارآمد

نوع مقاله : سایر مطالب علمی نشریه

نویسندگان

کامران داوری ¹

پویا شیرازی علیان ²

روح اله اسلامی ³

امیرحسین کریمی خلیل آباد ¹

آناهیتا حیدری ¹

محمد حسینی ¹

ابراهیم میرزایی ¹

فاطمه ذوالفقاریان ³

وحیده مرتضوی امیری ¹

¹ گروه علوم و مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² پژوهشکده آب و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

³ دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

کنکاش حاضر با یک مقدمه و چهار یادداشت ارزشمند و جمع‌بندی، تقدیم خوانندگان شده است. نخستین یادداشت با عنوان «مدیریت یکپارچه منابع آب چیست؟ (چیستی، چرایی و چگونگی)»، به تبیین مبانی نظری رویکرد «مدیریت یکپارچه منابع آب» به‌عنوان چارچوبی شناخته شده در دنیا (و بسیار مغفول در کشور) برای مدیریت پایای آب می‌پردازد. این یادداشت نشان می‌دهد که چگونه فقدان یکپارچگی در سیاست‌گذاری، مدیریت و اجرا، به موازی‌کاری، اتلاف منابع و تشدید تعارضات انجامیده است. دومین یادداشت با عنوان «اصول و وجوه حکمرانی آب»، چارچوبی تحلیلی برای شناسایی و اولویت‌بندی عوامل کلیدی در حکمرانی موفق آب ارائه می‌دهد. در این یادداشت چهار وجه، شامل «چندبخشی، چندبُعدی، چندرشته‌ای و چندمقیاسی»، به‌عنوان ارکان اساسی حکمرانی کارآمد معرفی شده‌اند؛ که در نظام کنونی مدیریت آب ایران عمدتاً مغفول/ناقص بوده‌اند. به‌ویژه تأکید شده است که برای اصلاح وضعیت کنونی، دو وجه «چندبُعدی و چندمقیاسی» مقدم بر دو وجه دیگر، باید به رسمیت شناخته شده و مصدر سیاست‌گذاری‌ها قرار گیرند. سومین یادداشت با عنوان «مسئله آب ایران، سرکش است!» بر اساس نظریه مسائل سرکش (Wicked Problems) ریتل و وبر، نشان می‌دهد که چرا رویکردهای سنتی و مهندسی-محور در حل بحران آب ناکام بوده‌اند. این یادداشت با تطبیق ده ویژگی مسائل سرکش بر وضعیت آب ایران، بر ضرورت گذار از «راه‌حل‌های ساده و قطعی» به «فرآیندهای تطبیقی، مشارکتی و یادگیرنده» تأکید می‌ورزد؛ و نشان می‌دهد که عدم پذیرش «سرکشی مسئله آب ایران» و ادامه «رویکردهای سنتی و مهندسی-محور» عواقب بسیار پرمخاطره برای کشور در بر خواهد داشت. چهارمین یادداشت با عنوان «ارزیابی فلسفه، دکترین و برنامه در طراحی سیاست آب ایران» و با نگاهی تاریخی و تطبیقی در سه دوره مشروطه، پهلوی و جمهوری اسلامی، به این موضوع می‌پردازد که چگونه تحولات فلسفی از حکمت سنتی به عقلانیت ابزاری، و سپس به عدالت‌گرایی توزیعی، مسیر سیاست‌گذاری آب را از تعادل، به‌سوی بهره‌برداری بی‌رویه و نابودی منابع، سوق داده است. آنچه در هر چهار یادداشت مذمت شده، در سایر کشورها هم مشاهده شده است. اما بسیاری از کشورها به موقع و با هشیاری، به‌ویژه با غلبه دادن گفتمان پایایی، به اصلاح آنها پرداخته‌اند. شوربختانه حکمرانی آب کشور، به‌دلیل «قفل‌شدگی سیاست‌ها در روش‌های سنتی ناکارآمد»، دچار یک «در خود ماندگی» و «حفظ روال‌های موجود» شده است؛ که مانع انجام اصلاحات گشته و می‌گردد. در انتها، در یک جمع‌بندی مفهومی و نتیجه‌گیری با عنوان «حکمرانی آب در ایران: از مدیریت منبع تا حکمرانی تمدنی آب»، یک چشم‌انداز کلان‌نگر ترسیم شده است؛ که بر ضرورت عبور از نگاه «بخشی و ابزاری» به آب، و حرکت به‌سوی «درک تمدنی از حکمرانی آب» تأکید می‌ورزد. در این نگاه، آب نه فقط یک منبع طبیعی یا کالای اقتصادی، بلکه بخشی از فرهنگ، هویت و زیست اجتماعی کشور تلقی می‌شود. در واقع این کنکاش، با درهم آمیختن «رویکرد میان‌رشته‌ای»، «چارچوب نظری منسجم» (مبتنی بر مفاهیم نهاد، حکمرانی، مسئله سرکش و مدیریت یکپارچه)؛ و «نگاه راهبردی و آینده‌نگر»، برای بهبود و اصلاح حکمرانی آب در ایران پیشنهادهای سیاستی ارائه داده است.

کلیدواژه‌ها

مدیریت یکپارچه منابع آب

اصول و وجوه حکمرانی آب

مسئله سرکش آب

موضوعات

• آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

---