با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

معانی فرهنگی آب و شکاف سیاست‌های رسمی و کنش‌های محلی: مطالعه‌ای مردم‌نگارانه در کشاورزان شهرستان آمل

نوع مقاله : مطالعه موردی

نویسنده

گروه مردم شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

10.22067/jwsd.v13i2.2602-1500
چکیده
بحران کم‌آبی و فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی و معیشتی مناطق کشاورزی شمال ایران تبدیل شده است. در این شرایط، شناخت ابعاد اجتماعی و فرهنگی آب و نحوه ادراک و کنش جوامع محلی برای مدیریت پایدار منابع آب اهمیت دارد. پژوهش حاضر با رویکرد انسان‌شناسی آب و با بهره‌گیری از روش مردم‌نگاری، تجربه زیسته، ادراکات و شیوه‌های بهره‌برداری کشاورزان از منابع آب زیرزمینی در شهرستان آمل را بررسی کرده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، مشاهده میدانی و گفت‌وگو با کشاورزان و مطلعان محلی گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد آب برای کشاورزان صرفاً یک منبع طبیعی نیست، بلکه در پیوند با معیشت، روابط اجتماعی، ارزش‌های فرهنگی و هویت محلی معنا می‌یابد. همچنین، تصمیم‌گیری درباره بهره‌برداری از منابع آب تحت تأثیر هم‌زمان عوامل اقتصادی، اجتماعی، محیطی و نهادی قرار دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد دانش بومی نظامی پویا از شناخت، تجربه و یادگیری محیطی است که در تعامل با شرایط اکولوژیک و نیازهای معیشتی بازتولید می‌شود. بر این اساس، برداشت‌های غیررسمی و رفتارهای ناسازگار با محیط‌زیست را نمی‌توان مستقیماً ناشی از دانش بومی دانست؛ بلکه این رفتارها حاصل برهم‌کنش فشارهای معیشتی، تغییرات محیطی، ناامنی اقتصادی و ضعف حکمرانی آب هستند. نتایج بر ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و معیشتی آب و بهره‌گیری از دانش و تجربه محلی در سیاست‌گذاری و مدیریت منابع آب زیرزمینی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

احمدی پور، زهرا، و احمدی، ابراهیم. (1399). تحلیل واکاوانه از عوامل مؤثرِ ناکامی «حکمرانی آب» در ایران. سیاست‌های راهبردی و کلان، 8، 110-140. Doi: 10.30507/jmsp.2020.102558
اسکوهی، مائده.، و اسماعیلی، کاظم. (۱۴۰۰). تحلیلی بر نظریه‌های حکمرانی و مدیریت منابع آب در ایران. آب و توسعه پایدار، 8(1)، 1-10. https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i1.88216
پارسامهر، مهربان، و فلک الدین، زهرا. (1400). بررسی عوامل اجتماعی فرهنگی مرتبط با مصرف آب در بین شهروندان شهر یزد. اولین همایش ملی مدیریت کیفیت آب و سومین همایش ملی مدیریت مصرف آب. تهران. https://civilica.com/doc/1442876
مدنی، کاوه. (1393). تحلیل بحران آب در ایران: ریشه‌ها و راهبردهای حکمرانی. انتشارات دانشگاه صنعتی شریف. تهران.
Agrawal, A. (2001). Common property institutions and sustainable governance of resources. World development, 29(10), 1649-1672. Doi: 10.1016/S0305-750X(01)00063-8
Bressers, H., & Kuks, S. (2013). Water governance regimes: Dimensions and dynamics. International Journal of Water Governance, 1(1-2), 133-156. DOI: 10.7564/12-IJWG1
Famiglietti, J. S. (2014). The global groundwater crisis. Nature Climate Change, 4(11), 945–948. https://doi.org/10.1038/nclimate2425
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2022). The state of land and water resources for food and agriculture in the Near East and North Africa region. Cairo, Egypt. https://www.fao.org/neareast/action-areas/wsi/en
Foster, S., Garduño, H., Tuinhof, A., & Tovey, C. (2010). Groundwater governance: Conceptual framework for assessment of provisions and needs. GW-MATE Strategic Overview Series No. 1. Washington, DC, United States. https://documents.worldbank.org/curated/en/603871468323116801/Groundwater-governance-conceptual-framework-for-assessment-of-provisions-and-needs
Gleeson, T., Wada, Y., Bierkens, M. F. P., & van Beek, L. P. H. (2012). Water balance of global aquifers revealed by groundwater footprint. Nature, 488(7410), 197–200. Doi: 10.1038/nature11295
Gholami, V. Spatial modeling of groundwater depth fluctuations using co-active neuro-fuzzy inference system (CANFIS) and geographic information system (GIS). Appl Water Sci 12, 24 (2022). Doi: 10.1007/s13201-022-01572-z
Linton, J., & Budds, J. (2014). The hydrosocial cycle: Defining and mobilizing a relational-dialectical approach to water. Geoforum, 57, 170-180. Doi: 10.1016/j.geoforum.2013.10.008
Madani, K. (2014). Water management in Iran: what is causing the looming crisis? Journal of environmental studies and sciences, 4(4), 315-328. https://doi.org/10.1007/s13412-014-0182-z
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press. Cambridge, United Kingdom. https://doi.org/10.1017/CBO9780511807763
Ostrom, E. (2010). Beyond markets and states: Polycentric governance of complex economic systems. American economic review, 100(3), 641. DOI: 10.1257/aer.100.3.641
Rahimi, M., & Ghorbani, M. (2026). Tehran’s Water Scarcity Dilemma: Insights from a 150-Year Adaptive Cycle Assessment. Water Conservation Science and Engineering, 11(2),75. https://link.springer.com/article/10.1007/s41101-026-00541-w
Samani, S. (2021). Analyzing the groundwater resources sustainability management plan in Iran through comparative studies. Groundwater for Sustainable Development, 12, 100521. Doi: 10.1016/j.gsd.2020.100521
Scott, J. C. (1976). The moral economy of the peasant: Rebellion and subsistence in Southeast Asia. Yale University Press. 1st ed. New Haven, USA.
Shah, T. (2009). Taming the anarchy: Groundwater governance in South Asia. Routledge. 1st ed. London, UK.
Shahbazi, A., & Esmaeili-Sari, A. (2009). Groundwater quality assessment in north of Iran: A case study of the Mazandaran Province. World Applied Sciences Journal, 5 (Special Issue for Environment), 92–97. https://www.idosi.org/wasj/wasj5%28s%29/14.pdf
Strang, V. (2004). The meaning of water: Human culture, knowledge and the water cycle. Berg Publishers. 1st ed. Oxford, UK.
Strang, V. (2015). Water: Nature and culture. Reaktion Books. London, UK.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 24 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 26 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 06 تیر 1405