با همکاری انجمن هیدرولیک ایران
دوره و شماره: دوره 13، شماره 2 - شماره پیاپی 40، تابستان 1405 (حقوق آب) 
مدیریت آب و اقتصاد

سرمقاله: حقوق آب

صفحه 1-3

انوش نوری اسفندیاری

چکیده در کلی‌ترین تعریف، حقوق آب یعنی حقوقی که بر آب شیرین و منابع تأمین آن حاکم است. حقوق آب با چنین نگاه گسترده‌ای عهده‌دار نظم بخشیدن و اداره فعالیت‌ها در بخش‌های مختلفی است، مانند: تأمین آب شرب، آب کشاورزی، تولید انرژی برقابی، معدن و سایر صنایع، شامل تصفیه فاضلاب‌ها و حمل و نقل آبی. در دهه‌های گذشته حقوق آب، حفاظت از اکولوژی آبی و همسازی با حقوق محیط زیستی منابع آبی را نیز شامل شده است. حقوق آب ناظر بر انتظام و سازماندهی خدمات و بهره‌برداری‌های اجتماعی مرتبط با آب است و از آن‌ها درمقابل اختلالات و حوادثی چون سیل و خشکسالی پشتیانی می‌کند. بنابراین حقوق آب در تقاطع با سیستم‌های اجتماعی در سطوح (بین‌المللی، فراملی، ملی، محلی) و بخش‌های اجتماعی مختلف (غذا، انرژی، زیرساخت‌های شهری) می‌بایست مسائل متعددی را حل و فصل و تعیین تکلیف کند. از این‌رو، چگونگی تدوین و اجرای قوانین مناسب آب در یک نظام حقوقی منسجم از اقدامات جدی و مهم در تحکیم نظام حقوقی و حکمرانی هر جامعه به‌حساب می‌آید. جامعه ایران از این نظر ممکن است با چه غفلت‌ها، کاستی‌ها و چالش‌های عمده‌ای روبرو باشد؟ وچه راه‌حل‌های کلانی باید برای پرهیز و مقابله با آن‌ها اندیشید؟

مدیریت آب و اقتصاد

یادداشت کوتاه: حقوق آب و مردم؛ وقتی آب حق خود را می‌گیرد، نگاهی به حقوق آب به عنوان یک حق عامه، رودخانه‌ها، مسیل‌ها و ضرورت سازگاری با کم‌آبی

صفحه 4-6

محمد بخشی محبی

چکیده آب را نمی‌توان صرفاً یک کالای اقتصادی یا موضوعی برای بهره‌برداری اشخاص دانست. آب با حق حیات، سلامت، محیط‌زیست، امنیت غذایی، توسعه پایدار و حقوق نسل‌های آینده پیوند دارد و از این منظر، یکی از مهم‌ترین مصادیق حقوق عامه است. حفر چاه‌های غیرمجاز، برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، آلودگی منابع آب و تصرف بستر و حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، تنها تخلفاتی اداری یا زیست‌محیطی نیستند؛ بلکه می‌توانند مستقیماً حقوق مردم را تهدید کنند. تجربه‌های میدانی در خراسان رضوی، از جمله ساماندهی کشف‌رود، ارداک و آزادسازی و ساماندهی برخی مسیرهای طبیعی آب و مسیل‌های شهری، نشان می‌دهد که صیانت از حقوق آب باید از رویکرد صرفاً واکنشی فاصله گرفته و به سمت پیشگیری، حکمرانی هماهنگ و سازگاری با کم‌آبی حرکت کند. سیلاب دروازه قرآن شیراز و سیلاب سیدی مشهد نیز ضرورت توجه به مسیرهای طبیعی آب و کاهش آسیب‌پذیری شهرها را یادآوری می‌کنند. حادثه اخیر نپال، با وجود تفاوت اساسی در منشأ، نمونه دیگری از ضرورت افزایش تاب‌آوری در برابر مخاطرات طبیعی است.

مدیریت آب و اقتصاد

عوامل روان‏شناختی موثر بر تصمیم‌‏گیری کشاورزان در زمینه حفاظت آب در منطقه ماهیدشت شهرستان کرمانشاه

صفحه 7-22

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2601-1489

رضا موحدی، مریم شیرخانی

چکیده هدف اصلی پژوهش بررسی عوامل روانشناختی موثر بر تصمیم ‏گیری کشاورزان در حفاظت از منابع آب کشاورزی در منطقه ماهیدشت شهرستان کرمانشاه بود. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی، به لحاظ روش‌‏شناختی، کمی و از لحاظ گردآوری داده‌‏ها، از نوع پیمایشی است و بر پایه تجزیه‌وتحلیل داده‌‏ها از نوع توصیفی است. اطلاعات مورد نیاز با استفاده از پرسشنامه ساختارمند جمع‌آوری شد. جامعه آماری پژوهش، شامل کشاورزان دارای کشت آبی منطقه ماهیدشت در دو دهستان ماهیدشت و چقانرگس بودند. حجم جامعه آماری مورد مطالعه در مجموع 1200 نفر بود (1200=N). انتخاب حجم نمونه بر اساس جدول کرجسی و مورگان و معادل 291 نفر به دست آمد. نمونه‌‏گیری با استفاده از روش تصادفی طبقه‌‏ای با انتساب متناسب انجام گرفت. تحلیل و پردازش داده‏‌ها در دوبخش توصیفی و استنباطی مبتنی بر آزمون‏‌های آماری مقایسه‏‌ای، همبستگی و مدل‏سازی معادلات ساختاری، انجام گرفت و در این راستا از نرم‌‏افزارهای SPSS 26 و PLS-3 استفاده شد. نتایج نشان داد از بین عوامل روانشناختی، متغیرهای هنجار ذهنی، هنجار اخلاقی، شخصیت، مسئولیت‌پذیری یا انتساب مسئولیت در سطح 95 درصد دارای تاثیر معناداری بر تصمیم‌‏گیری کشاورزان نسبت به حفاظت منابع آب هستند. همچنین متغیرهای دلبستگی مکانی، ارزش حفاظت منابع آب، نگرانی محیط‏زیستی و نگرش در سطح 95 درصد، تاثیر معناداری بر تصمیم‌‏گیری کشاورزان نسبت به حفاظت منابع آب ندارند. عدم معناداری متغیرهای نگرانی، ارزش‌ها، دلبستگی مکانی و نگرش لزوماً نشان‌دهنده بی‌اهمیت بودن آن‌ها نیست، بلکه می‌تواند ناشی از اثرات غیرمستقیم، همپوشانی مفهومی، یا غلبه عوامل اقتصادی و زمینه‌ای در تصمیم‌گیری کشاورزان باشد.

مدیریت آب و اقتصاد

طراحی مدل درآمدی پایدار برای زنجیره ارزش داده‌های کلان آب ایران: تلفیق تحلیل اقتصادی، ارزیابی ریسک و سنجش تمایل به پرداخت

صفحه 23-44

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2601-1492

مهسا قطبی زاده، مهدی ضرغامی

چکیده در عصر اقتصاد دیجیتال، داده‌های کلان آب به‌عنوان دارایی راهبردی، ظرفیت بالایی برای خلق ارزش اقتصادی و مدیریت پایدار منابع آب دارند. بااین‌حال، در ایران باوجود زیرساخت گسترده پایش، زنجیره ارزش اقتصادی کاملی شکل نگرفته و مدل کنونی متکی بر بودجه دولتی، فاقد پایداری مالی و بهره‌وری است. این پژوهش با هدف تحلیل اقتصادی این زنجیره و طراحی مدل درآمدی بومی و پایدار، با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) انجام شد. زنجیره ارزش بر اساس مدل پورتر بومی‌سازی و شاخص‌های مالی کلیدی محاسبه شدند. یافته‌ها نشان‌دهنده توجیه‌پذیری مالی بالا با نرخ بازده داخلی (IRR) ۳۲٪، ارزش خالص فعلی(NPV) مثبت و دوره بازگشت سرمایه ۳ سال است؛ اما تحلیل حساسیت، آسیب‌پذیری شدید پروژه را در برابر کاهش حدود ۷٪ درآمد آشکار ساخت. تحلیل کارایی مرحله‌ای نشان داد که مرحله «جمع‌آوری داده» کم‌بازده‌ترین و «انتشار و خدمات‌رسانی» پربازده‌ترین بخش است. همچنین، حدود ۶۸٪ از کاربران هدف (دولتی، خصوصی و پژوهشی) تمایل به پرداخت برای داده‌های باکیفیت دارند و عواملی مانند دقت، اعتبار و به‌روزبودن داده‌ها بر این تمایل تأثیر معنادار دارند. ارزیابی پنج مدل درآمدی با روشAHP، «خدمات ارزش‌افزوده» و «اشتراک سازمانی» را به‌عنوان راهبردهای بهینه معرفی کرد. بر این اساس، چارچوب حکمرانی و تجاری‌سازی یکپارچه شامل سه محور پیشنهاد می‌شود: تدوین سند ملی حکمرانی داده و ایجاد نهاد تنظیم‌گر بازار؛ اجرای سیاست داده‌باز برای داده‌های پایه و تمرکز بر خدمات ارزش‌افزوده؛ و نوسازی زیرساخت‌های جمع‌آوری داده با تأمین مالی پایدار از طریق مشارکت عمومی-خصوصی. این پژوهش نقشه‌راهی کاربردی برای گذار به اقتصاد داده‌محور تاب‌آور در حوزه آب ایران ارائه می‌دهد.

مدیریت آب و اقتصاد

کاربرد مدل‌سازی و واسنجی در بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع آب صنعتی: مطالعه موردی کارخانه کویرتایر

صفحه 45-60

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2601-1494

علی نصیریان، زهرا زراعتکار، سید علی موسوی، علی فوادالدینی، مهسا مردانی

چکیده یکی از بخش‌های حیاتی کارخانه‌ها شبکه‌های توزیع آب می‌باشد که سالانه میلیاردها مترمکعب آب واحدهای صنعتی را برای مصارفی نظیر سیستم‌های تهویه مطبوع، خنک‌کاری فرآیندها، شرب و بهداشت تأمین می‌نمایند. با توجه به توسعه تدریجی خط تولید و تغییر تعداد و مشخصات تجهیزات، این سیستم‌ها به‌تدریج از وضعیت بهینه عملکردی فاصله می‌گیرند و این موضوع موجب افزایش هدررفت آب و انرژی در آنها می‌شود. مقاله حاضر به مدل‌سازی و بهینه‌سازی شبکه توزیع آب صنعتی کارخانه کویرتایر با استفاده از رویکرد هیدرولیکی می‌پردازد. این شبکه برای تأمین آب مصارف خنک‌کاری تجهیزات و فرآیندها طراحی شده، اما با چالش‌هایی مانند عدم تناسب فشار در بخش‌هایی از خط تولید مواجه است. مدل‌سازی در نرم‌افزار WaterGEMS انجام شده و برای واسنجی از مجموعه ابزارها شامل ابزار واسنجی داروین، روش‌های مبتنی بر اندازه‌گیری مستقیم و بالانس حجمی استفاده شد که نشان داد لوله‌های با افت هیدرولیکی بالا و فشار بیش از حد، نقاط ضعف اصلی هستند. راهکارهای پیشنهادی مانند نصب شیرهای فشارشکن مصرف انرژی را تا 12 درصد کاهش داد. همچنین، فشار در 85 درصد گره‌ها بهینه شد. برداشت‌های میدانی و تحلیل حساسیت در راستای تکمیل نقشه‌های شبکه آبرسانی و بهبود دقت مدل به انجام رسید. این مطالعه راهکارهای عملی برای بهبود کارایی شبکه‌های صنعتی ارائه می‌دهد و پیشنهاد می‌کند بانک اطلاعاتی الکترونیک و پایش مداوم ایجاد شود.

مدیریت آب و اقتصاد

از حجم به ارزش: طراحی چارچوب تلفیقی حسابداری آب بنگاهی برای صنایع معدنی ایران با الهام از چارچوب‌هایMCA-WAF و SEEA-W

صفحه 61-74

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1495

سید محمد راهدار، علی باقری، مرضیه ثمره هاشمی

چکیده افزایش فشار بر منابع آب، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، مدیریت و گزارشگری آب را به یکی از چالش‌های راهبردی شرکت‌های صنعتی تبدیل کرده است. با وجود توسعه چارچوب‌ها و رویکردهای مختلف حسابداری آب، بخش عمده‌ای از مطالعات موجود در سطح ثبت داده‌های فیزیکی باقی‏مانده و به تولید اطلاعات معنادار برای تصمیم‌گیری مدیریتی در سطح بنگاه منجر نشده است. هدف این پژوهش، تبیین مسیر مفهومی گذار از داده‌های برداشت آب به حسابداری آب بنگاه و ارائه چارچوبی منسجم برای تلفیق داده‌های فیزیکی و اقتصادی آب در سطح بنگاه است. این پژوهش با رویکرد مرور مفهومی-تحلیلی انجام شده و چارچوب‌های حسابداری آب در سطوح کلان، زنجیره ارزش و بنگاه مورد مقایسه قرار گرفته‌اند. نتایج نشان می‌دهد که خلأ اصلی ادبیات، نه کمبود داده یا چارچوب نظری، بلکه نبود مسیری روشن برای پیوند نظام‌مند جریان‌های فیزیکی آب با متغیرهای اقتصادی و ساختارهای حسابداری بنگاه است. بر این اساس، تلفیق چارچوب حسابداری آب شورای معدنی استرالیا (MCA-WAF) و سیستم حسابداری اقتصادی–محیط‌زیستی برای آب (SEEA-W) به‌عنوان یک مسیر مفهومی برای توسعه حسابداری آب بنگاه در ایران ارائه می‌شود. این چارچوب با در نظر گرفتن شرایط بومی، امکان تولید بیانیه اطلاعات آبی-اقتصادی را فراهم می‌سازد که می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری مدیریتی، گزارشگری پایداری و ارتقای پاسخ‌گویی به ذی‌نفعان باشد.

مدیریت آب و اقتصاد

برآورد ارزش اقتصادی آب در بخش صنعت: مطالعه موردی صنایع تولید فلزات پایه و فرآورده‌های معدنی غیر فلزی

صفحه 75-84

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1496

صدف جهانگیری، محمدرضا نظری

چکیده با توجه به کمیابی روزافزون منابع آبی و نقش حیاتی آن به عنوان یک نهاده در فرآیندهای تولید بخش صنعت، در این پژوهش به برآورد ارزش اقتصادی آب در دو صنعت تولید فلزات پایه و فرآورده‌های معدنی غیرفلزی پرداخته شده است. این تحقیق با استفاده از روش تابع تولید و بر اساس رهیافت اقتصادسنجی داده‌های تلفیقی و با استفاده از داده‌های مرکز آمار ایران برای کارگاه‌های صنعتی 10 نفر کارکن و بیشتر (دوره زمانی ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹) در سطح ۶ استان کشور شامل خوزستان، کرمانشاه، کردستان، لرستان، مرکزی و همدان انجام شده است. نتایج نشان می‌دهند که ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب در صنعت تولید فرآورده‌های معدنی غیرفلزی معادل 2882/96 هزار ریال و در صنعت تولید فلزات پایه حدود 1380/2 هزار ریال می‌باشد. این در حالی است ‌که بهای تمام‌شده هر مترمکعب آب در حدود 64/6 هزار ریال و تعرفه پرداختی صنعت برای هر مترمکعب آن تنها 27/0 هزار ریال می‌باشد. این ارقام نشان‌دهنده وجود یک شکاف قابل‌توجه بین ارزش واقعی اقتصادی آب در بخش صنعت با قیمت تمام شده و همچنین با تعرفه پرداختی توسط صنایع است. به‌طور خاص، میانگین نسبت ارزش اقتصادی آب به بهای تمام‌شده آن در بخش صنعت معادل 33 بوده و نسبت تعرفه پرداختی برای آب به ارزش اقتصادی آن کمتر از 1/27 درصد می-باشد. این یافته‌ها بر لزوم اصلاح نظام تعرفه‌گذاری و بهره‌برداری بهینه از منابع آبی به منظور کاهش مصرف آب و بهبود بهره‌وری آن در بخش صنعت تأکید دارد.

مدیریت آب و اقتصاد

معانی فرهنگی آب و شکاف سیاست‌های رسمی و کنش‌های محلی: مطالعه‌ای مردم‌نگارانه در کشاورزان شهرستان آمل

صفحه 85-98

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1500

سید قاسم حسنی

چکیده بحران کم‌آبی و فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی و معیشتی مناطق کشاورزی شمال ایران تبدیل شده است. در این شرایط، شناخت ابعاد اجتماعی و فرهنگی آب و نحوه ادراک و کنش جوامع محلی برای مدیریت پایدار منابع آب اهمیت دارد. پژوهش حاضر با رویکرد انسان‌شناسی آب و با بهره‌گیری از روش مردم‌نگاری، تجربه زیسته، ادراکات و شیوه‌های بهره‌برداری کشاورزان از منابع آب زیرزمینی در شهرستان آمل را بررسی کرده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، مشاهده میدانی و گفت‌وگو با کشاورزان و مطلعان محلی گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد آب برای کشاورزان صرفاً یک منبع طبیعی نیست، بلکه در پیوند با معیشت، روابط اجتماعی، ارزش‌های فرهنگی و هویت محلی معنا می‌یابد. همچنین، تصمیم‌گیری درباره بهره‌برداری از منابع آب تحت تأثیر هم‌زمان عوامل اقتصادی، اجتماعی، محیطی و نهادی قرار دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد دانش بومی نظامی پویا از شناخت، تجربه و یادگیری محیطی است که در تعامل با شرایط اکولوژیک و نیازهای معیشتی بازتولید می‌شود. بر این اساس، برداشت‌های غیررسمی و رفتارهای ناسازگار با محیط‌زیست را نمی‌توان مستقیماً ناشی از دانش بومی دانست؛ بلکه این رفتارها حاصل برهم‌کنش فشارهای معیشتی، تغییرات محیطی، ناامنی اقتصادی و ضعف حکمرانی آب هستند. نتایج بر ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و معیشتی آب و بهره‌گیری از دانش و تجربه محلی در سیاست‌گذاری و مدیریت منابع آب زیرزمینی تأکید دارد.

مدیریت آب و اقتصاد

ادراک و معناسازی آب در زیست‌جهان شهروندان برای مدیریت پایدار آب (مورد مطالعه افراد میانسال شهر اردبیل)

صفحه 99-110

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1501

حسن بخشی زاده، رقیه علائی

چکیده موضوع آب در ایران و جهان فراتر از یک مسئله فنی و مدیریتی، ابعاد عمیق زیستی- اکولوژیک، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و معنایی دارد که درک آن مستلزم توجه به تجربه‌های زیسته کنشگران اجتماعی است. پژوهش حاضر، با رویکرد کیفی و مبتنی بر پدیدارشناسی تفسیری آلفرد شوتس، به بررسی ادراک و معنا‌سازی آب در جهان زندگی شهروندان شهر اردبیل می‌پردازد. هدف مقاله، فهم نحوه معنا‌بخشی شهروندان به آب و بررسی نقش این معناها در شکل‌دهی به نگرش‌ها، رفتارهای مصرفی و کنش‌های محیط‏زیست‌ آنان است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختار‌یافته گردآوری و با استفاده از ترکیبی از تقلیل پدیدارشناختی، کدگذاری باز و گزینشی تحلیل شدند. طبق یافته‌ها، آب در تجربه زیسته مشارکت‌کنندگان، صرفاً یک منبع طبیعی نیست، بلکه پدیده‌ای چندلایه با بار معنوی، اخلاقی، دینی و هویتی است. برای نسل‌های میانسال و سالمند، معناهای مرتبط با آب ریشه در تجربه کم‌آبی، دشواری دسترسی، زندگی روستایی و آموزه‌های دینی–خانوادگی دارد. این معناها، در قالب مفاهیمی مانند نعمت الهی، امانت، طهارت، برکت و حیات بازنمایی می‌شود و به‌عنوان مکانیزمی درونی در تنظیم رفتار مصرفی و پرهیز از اسراف عمل می‌کند. هم‏زمان، یافته‌ها حاکی از کاهش قداست و معنویت آب در تجربه نسل‌های جوان‌تر است که تحت تأثیر دسترسی آسان، کالایی‌ شدن آب و تضعیف انتقال ارزش‌ها بین نسلی قرار دارد. نتیجه‌گیری پژوهش نشان می‌دهد که نادیده‌گرفتن ابعاد معنایی و فرهنگی آب، اخلاق محیط‏زیستی و اثربخشی سیاست‌های مدیریت آب را تضعیف می‌کند. ازاین‏رو، پیشنهاد ادغام رویکردهای اجتماعی–فرهنگی با سیاست‌گذاری‌ها می‌تواند به مصرف مسئولانه و تحقق توسعه پایدار منابع آب کمک کند.

آبیاری و کشاورزی

مقایسه بهره‌وری آب در سه سامانه کشت عمودی در شرایط غیر گلخانه ای در یک منطقه شهری نیمه‌خشک

صفحه 111-120

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1505

مهدی حسین زاده، حسین انصاری، ابوالفضل مساعدی، جواد شباهنگ

چکیده با تشدید بحران آب، گذار به سامانه‌های کشاورزی با بهره‌وری بالا یک ضرورت راهبردی برای ایران است؛ اما کشت عمودی به دلیل نبود داده‌های مقایسه‌ای میدانی از عملکرد سامانه‌های مختلف در شرایط واقعی، با مانع اجرا مواجه است. هدف این پژوهش، تحلیل کمّی بهره‌وری آب سه سامانه رایج کشت عمودی سیلندری در اقلیم نیمه‌خشک و فضای باز بود. این تحقیق به‌صورت میدانی در مشهد و در قالب طرح فاکتوریل سه‌عاملی (سامانه کشت × گونه گیاهی × سطح ارتفاعی) با پایه بلوک‌های کامل تصادفی و در دو سال اجرا شد. کاهو، ریحان و تربچه در سازه‌های عمودی کشت و مدیریت آبیاری و تغذیه در همه سامانه‌ها یکسان‌سازی شد. نتایج مدل اثرات مختلط نشان داد؛ اثر اصلی سامانه کشت بر بهره‌وری آب معنی‌دار است. سامانه هیدروپونیک با بهره‌وری 7/46 گرم بر لیتر و کشت خاکی با 7/23 گرم بر لیتر در گروه آماری برتر قرار گرفتند و سامانه غیرخاکی با بهره‌وری 5/31 گرم بر لیتر عملکرد ضعیف‌تری داشت. گونه گیاهی قوی‌ترین عامل تأثیرگذار بود و بهره‌وری بر اساس وزن تر برای تربچه 9/04، ریحان 5/96 و کاهو 4/97 گرم بر لیتر به‌دست آمد. تربچه در بستر خاکی به حداکثر بهره‌وری رسید. همچنین گیاهان در سطوح میانی و پایینی سازه عملکرد بهتری از سطح فوقانی داشتند. یافته‌ها نشان می‌دهد اگرچه سامانه هیدروپونیک از نظر بهره وری مصرف آب کارآمدترین گزینه است، اما سامانه کشت عمودی خاکی با بهره‌وری بسیار نزدیک به هیدروپونیک، هزینه کمتر و سازگاری بالاتر با شرایط، راهکار عملی‌تر و قابل‌ترویج‌تری برای ایران محسوب می‌شود. انتخاب گونه مناسب و مدیریت ارتفاع کشت نیز برای بهینه‌سازی عملکرد ضروری است.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

ارزیابی کمی انتشار خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی در حوضه‌ی زاینده‌رود با استفاده از شاخص‌های SPI،SRI و منحنی‌های شدت-مساحت-فراوانی (SAF)

صفحه 121-134

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1506

غزاله بهمن، مهدی تباشیری، محمدعلی علیجانیان

چکیده این مطالعه با کاربرد شاخص استانداردشده بارش (SPI)، شاخص استانداردشده رواناب (SRI) و منحنی‌های شدت-مساحت-فراوانی(SAF) ، به ارزیابی کمّی انتشار خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی در حوضه‌ی زاینده‌رود پرداخته است. هدف اصلی، بررسی ارتباط بین الگوهای خشکسالی در سه بخش حیاتی حوضه شامل منطقه منبع بالادست، سد زاینده‌رود، و منطقه مصرف پایین‌دست است. با استفاده از داده‌های ماهانه بارش و جریان رودخانه در بازه‌ی ۲۰۱۸-۱۹۸۸، شاخص‌ها در مقیاس‌های زمانی ۳، ۶ و ۱۲ ماهه محاسبه شدند. نتایج نشان می‎دهد که خشکسالی‌های هواشناسی در منطقه پایین‌دست در مقایسه با بالادست، شدیدتر و مکررتر رخ می‎دهند و خشکسالی‌های هیدرولوژیکی با تأخیر زمانی و شدت بیشتری نسبت به خشکسالی هواشناسی ظاهر می‎شوند که بیانگر فرآیند انتقال اثر خشکسالی در سیستم هیدرولوژیکی حوضه است. تحلیل منحنی‌های SAF نشان می‌دهد که سد زاینده‌رود شدت خشکسالی هیدرولوژیکی را در خروجی خود، به‌ویژه در مقیاس‌های زمانی متوسط و بلندمدت، تعدیل می‌کند؛ اما این اثر حائلی در دوره‌های خشکسالی طولانی‌مدت کاهش می‌یابد. افزون بر این، منطقه پایین‌دست آسیب‌پذیری بیشتری در برابر خشکسالی‌های گسترده نشان می‌دهد. این ارزیابی یکپارچه، چارچوبی جامع برای درک انتقال خشکسالی در حوضه‌های تنظیم‌شده فراهم می‌کند و بینش‌هایی برای توسعه راهبردهای مدیریتی سازگار با خشکسالی و سیاست‌های بهره‌برداری از مخزن در حوضه‌ی زاینده‌رود ارائه می‌نماید.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

مطالعه و بررسی الگوی تغییرات روند بارندگی حوضه‌های آبخیز غرب استان مازندران و تاثیر آن بر پدیده تغییر اقلیم منطقه‌‌ای

صفحه 135-150

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2603-1509

عباس غلامی

چکیده بررسی الگوی تغییرات بارش یکی از متغیرهای مهم هواشناسی در مدیریت پایدار منابع آب و بخش کشاورزی هر منطقه می‌باشد که اهمیت شایان توجهی دارد. جهت مطالعه نوسانات چرخه‌های بارشی در این پژوهش از آزمون‌های من‌کندال و شیب سن در مقیاس‌های ماهانه، فصلی و سالانه در ایستگاه‌های منتخب غرب استان مازندران استفاده شده است. بر این اساس 10 ایستگاه رودخانه‌ای که دارای آمار بارشی میانگین 40 سال و فقدان سال‌های فاقد آمار بوده‌اند، در سرتاسر ناحیه مورد مطالعه، انتخاب شدند. نتایج این مطالعه برای هر ایستگاه به صورت 17 سری زمانی و در مجموع برای 10 ایستگاه منتخب بررسی شده و 170 سری زمانی بارشی مورد محاسبه و بررسی قرار گرفته است. جمع بندی کلی نتایج این پژوهش نشان می‌دهد روند بارشی سالانه، فصلی و ماهانه ایستگاه‌های بررسی شده نوسانات زیاد و بی‌نظمی‌های اقلیمی مشخصی دارد. این مطالعه نشان‌دهنده تأثیر نوسانات روند بارش بر چرخه‌های هیدرولوژیک این ناحیه واقع در غرب استان مازندران می‌باشد. با توجه به اینکه نوسانات بارشی یکی از عوامل مهم در اکولوژی ناحیه‌ای و فعالیت‌های کشاورزی می‌باشد انتظار می‌رود رشد گیاهان جنگلی به خاطر این تغییرات دستخوش تحولات منفی ناحیه‌ای شود؛ همچنین این تغییرات می‌تواند فعالیت‌های کشاورزی و تأمین علوفه دام مراتع ناحیه را در مواقع خشکسالی با چالش‌های جدی روبرو سازد. از طرفی دیگر افزایش احتمالی ناگهانی بارش‌های فصلی نیز در صورت عدم مهار هرزآب‌ها و مدیریت صحیح آبخیزداری می‌تواند این چالش‌های کم آبی یا سیلاب ناحیه‌ای را تشدید نماید. با توجه به این مسائل، در صورت مدیریت صحیح منابع آبی یعنی برنامه‌ریزی به منظور سازگارشدن با این تغییر شرایط بارش، می‌توان انتظار شرایط بهتری را در حوضه‌های کشاورزی و مرتعداری ناحیه‌ای داشت. نظر به فشارهای جمعیتی سده اخیر و با توجه به اینکه این ناحیه کاملاً گردش‌گرپذیر می‌باشد، که طبعاً می‌تواند موجب تشدید فشار بر اکوسیستم رودخانه‌ای شود، موضوع برنامه‌ریزی ناحیه‌ای آبخیزداری بسیار حیاتی و مهم جلوه می‌نماید.

مدیریت آب و اقتصاد

نقش تسهیل‏گری اجتماعی در توانمندسازی جوامع محلی برای مشارکت در پروژه انتقال آب به دشت سیستان

صفحه 151-164

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2604-1512

ام البنین خواجه، عنایت عباسی، همایون فرهادیان

چکیده طرح آبیاری 46 هزار هکتاری دشت سیستان در سال 1393 به‌عنوان یکی از مهمترین طرح‌‏های آب‌رسانی در کشور به‌صورت اجرایی آغاز شده است. تسهیلگران اجتماعی به عنوان افرادی توانمند، آگاه و آشنا به مسائل و روابط اجتماعی خاص در منطقه سیستان نقش مهمی در جلب مشارکت مردم در طرح داشتند. هدف از این پژوهش بررسی نقش تسهیل‌گری اجتماعی در توانمندسازی جوامع محلی برای مشارکت در طرح انتقال آب به دشت سیستان بود. پژوهش از نوع توصیفی ـ همبستگی و علّی ـ مقایسه‌‏ای است که به ‏صورت میدانی انجام شده است. جامعه آماری شامل کلیه کشاورزان مشمول طرح انتقال آب (56639=N) بودند که 381 نفر از آن‌ها با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای با انتساب متناسب انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری داده‌ها در این پژوهش، پرسشنامه‌ای بود که روایی آن توسط اساتید و متخصصان به تأیید رسید و پایایی با استفاده از محاسبه ضریب آلفای کرونباخ محقق شد. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌‏ها از نرم‌‏افزار SPSS26 و از آزمون‌های آماری مرتبط استفاده شد. یافته‌ها نشان داد متغیر‌های اعتمادسازی، آگاهی‌بخشی، نهادسازی و جریان‌سازی، ویژگی‌های شخصیتی و روانشناختی و دانش و مهارت فنی با متغیر توانمندسازی مردم محلی رابطه معنی‌داری داشتند. همچنین یافته‌‎ها نشان داد بین متغیر توانمندسازی با مشارکت مردم در انجام طرح، رابطه مثبت و معنی‌داری وجود دارد. نتایح تحلیل علّی حاکی از آن بود که متغیر توانمندسازی بیشترین اثر علی کل بر روی متغیر مشارکت را دارد. متغیر‌های اعتمادسازی، نهادسازی و جریان‌سازی، دانش و مهارت فنی، ویژگی‌های شخصیتی و آگاهی‌بخشی در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

مدیریت آب و اقتصاد

خطر اخلاقی در بیمه کشاورزی و پیامدهای آن برای بهره‌برداری پایدار از منابع آب: شواهدی از محصولات منتخب استان کهگیلویه و بویراحمد

صفحه 165-178

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2604-1515

ارسلان بی نیاز

چکیده این پژوهش با هدف بررسی اثر بیمه کشاورزی بر شدت مصرف آب و تحلیل پدیده خطر اخلاقی در بخش کشاورزی انجام شده است. داده‌های مورد استفاده شامل اطلاعات مقطعی ۱۸۰ کشاورز تولیدکننده محصولات منتخب (گندم، سیب، گردو و انگور) در استان کهگیلویه و بویراحمد می‌باشد. به‌منظور تحلیل داده‌ها و کنترل تورش انتخاب، از ترکیبی از روش‌های اقتصادسنجی شامل مدل حداقل مربعات معمولی (OLS)، مدل لاجیت، روش تطبیق نمره تمایل (PSM) و رگرسیون سوئیچینگ درونزا (ESR) استفاده شده است. نتایج مدل OLS نشان داد که برخورداری از بیمه کشاورزی با افزایش متوسط ۸۴۲ مترمکعبی مصرف آب در هر هکتار در سال همراه است. نتایج روش تطبیق نمره تمایل نیز ارتباط مثبت و معنادار برخورداری از بیمه کشاورزی با میزان مصرف آب را پس از کنترل تفاوت‌های مشاهده‌پذیر میان کشاورزان بیمه‌شده و غیربیمه‌شده تأیید کرد. برآوردهای مدل ESR نشان داد که کشاورزان بیمه‌شده در وضعیت فرضی عدم برخورداری از بیمه، به‌طور متوسط ۱۴۴۵ مترمکعب در هکتار در سال آب کمتری مصرف می‌کردند. این یافته با فرضیه وجود خطر اخلاقی در رفتار مصرف آب کشاورزان سازگار است. بررسی نتایج به تفکیک محصول نیز نشان داد که بیشترین اختلاف نسبی مصرف آب میان بهره‌برداران بیمه‌شده و غیربیمه‌شده مربوط به محصولات گردو (۲۱/۴ درصد) و سیب (۲۰/۷ درصد) است. همچنین بهبود شاخص مدیریت منابع آب و استفاده از روش‌های نوین آبیاری با کاهش معنادار مصرف آب همراه بود؛ درحالی‌که اثر هزینه آب بر مصرف آب کشاورزان از نظر آماری معنادار نبود. در مجموع، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بیمه کشاورزی، با وجود نقش حمایتی در کاهش ریسک تولید، ممکن است از طریق تغییر انگیزه‌های رفتاری بهره‌برداران، فشار بر منابع آب را افزایش دهد. بنابراین، طراحی سازوکارهای بیمه‌ای مبتنی بر بهره‌وری مصرف آب و هماهنگ‌سازی سیاست‌های بیمه کشاورزی با اهداف مدیریت پایدار منابع آب ضروری است.