یادداشت تحلیلی: ورشکستگی آبی و ناامنی غذایی: تحلیل چندلایه بحران امنیت آبی-غذایی ایران و راهبردهای گذار

نوع مقاله : یادداشت تحلیلی

نویسندگان

علیرضا رادخواه

سهیل ایگدری

گروه شیلات، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

بحران هم‌افزای کمبود آب و ناامنی غذایی در ایران به یک چالش امنیت ملی پایدار تبدیل شده است. این یادداشت تحلیلی، با بهره‌گیری از رهیافتی چندلایه و با تلفیق داده‌های ثانویه، تاریخی و تحلیلی، به واکاوی ریشه‌های ساختاری این بحران می‌پردازد. یافته‌های تحلیل حاکی از آن است که بحران کنونی صرفاً پیامد خشکسالی اقلیمی نبوده، بلکه عمدتاً ریشه در تداوم یک پارادایم مدیریتی ناپایدار دارد. تخصیص بیش از ۹۰ درصد از منابع آب به بخش کشاورزی ناکارآمد، همراه با سیاست خودکفایی غذایی بدون توجه به محدودیت‌های بوم‌شناختی، کشور را به آستانه «ورشکستگی آبی» کشانده و امنیت غذایی آن را شکننده ساخته است. این شرایط، پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد اجتماعی (مهاجرت‌های زیستمحیطی، ناآرامی‌های اجتماعی)، اقتصادی (افزایش وابستگی به واردات غذایی) و ژئوپلیتیک (تنش در حوضه‌های آبی مشترک) به‌همراه داشته است. در نتیجه، عبور از این بُن‌بست مستلزم گذار ساختاری از مدیریت عرضه‌محور و سازه‌ای به سمت حکمرانی یکپارچه‌ی آب و غذا می‌باشد. در واقع، راه‌بری مؤثر بحران آب و غذا در ایران نیازمند یک رویکرد هماهنگ و ساختاری است که بر پایه پنج محور اصلی استوار است. این محورها شامل تحول در نظام حکمرانی برای مدیریت یکپارچه، بازتنظیم انگیزه‌های اقتصادی در جهت بهره‌وری بهینه، نوسازی گسترده و فناورانه زیرساخت‌ها، تقویت تاب‌آوری جوامع محلی و پیگیری دیپلماسی فعال آب در سطح فرامرزی می‌باشند. این چارچوب یکپارچه، مسیر عملی برای عبور از چالش‌های کنونی را ترسیم می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

امنیت غذایی

ورشکستگی آبی

پیوند آب و غذا

حکمرانی آب

راهبرد گذار

موضوعات

• آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

---

مراجع

امینی سعیده، آذری، نرگس. (1402). خشکی زاینده‌رود؛ بستر یک کنش جمعی. مجله مسائل اجتماعی ایران، ۱۴ (۲)، 9-42. doi:10.61186/jspi.14.2.9

امینی، هاشم. (1404). پایداری شبکه‌های آبرسانی در ششمین خشکسالی پیاپی/صنعت آب زیر فشار خشکسالی. گزارش مدیرعامل شرکت مهندسی آب ‌و فاضلاب کشور. https://news.abfaazarbaijan.ir. 8 آذرماه 1404.

ﺑُﺮدﺑﺎر، ﻣﺮﺿﯿﻪ، ﺳﻠﻮکی، ﻣﯿﺜﻢ، ﺑُﺮدﺑﺎر، ﺑﯿﺘﺎ. (1388). راهکارها و روش‏‏های کاربردی برای مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی. همایش ملی ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺤﺮان آب. دانشگاه آزاد اسلامی واﺣﺪ ﻣﺮودﺷﺖ، شهر مرودشت، استان فارس، ایران.

پاپلی یزدی، محمد حسین، جمعه پور، محمود، مهدی زاده اردکانی، محمد. (1396). بررسی پیامدهای اجتماعی بحران کمبود منابع آب در مناطق کویری (مطالعه موردی: شهرستان اردکان). فصلنامه علوم اجتماعی، 24(77)، 99-136. doi: 10.22054/qjss.2017.7922

رادخواه، علیرضا، ایگدری، سهیل، صادقی‏ نژاد ماسوله، اسماعیل. (1400). مروری بر فیلتراسیون غشایی و بررسی کارایی آن در بهبود کیفیت آب در سیستم‏های آبزی‏پروری مداربسته (RAS). فصلنامه آب و توسعه پایدار، 8(3)، 88-81. doi: 10.22067/jwsd.v8i3.2105.1050

رادخواه، علیرضا، ایگدری، سهیل، صادقی‏ نژاد ماسوله، اسماعیل. (1401). مروری بر فناوری‏‌های مورد استفاده جهت پالایش آب در سیستم‌‏های آبزی‏‌پروری با تأکید بر الگوی توسعه پایدار در ایران. فصلنامه آب و توسعه پایدار، 9(3)، 127-140. doi: 10.22067/jwsd.v9i3.2205.1150

رادخواه، علیرضا، ایگدری، سهیل. (1402). کاربرد نانوذرات نقره (Ag-NPs) در میکروب‌زدایی آب در سیستم‌های پرورش آبزیان و اثرات ناشی از رهایش آن در محیط. فصلنامه آب و توسعه پایدار، 10(2)، 109-126. doi: 10.22067/jwsd.v10i2.2301-1209

رادخواه، علیرضا، ایگدری، سهیل، آتش‏افرازه صدیقه. (1403). کارایی جاذب‏‌های مختلف در حذف فلزات سنگین از پساب‏‌های شهری (مطالعه مروری). فصلنامه آب و توسعه پایدار، 11(4)، 63-82. doi: 10.22067/jwsd.v11i4.2407-1346

رادخواه، علیرضا، ایگدری، سهیل، پورباقر، هادی، صادقی‏نژاد ماسوله، اسماعیل. (1404). کارایی فیلتراسیون شنی به‌‏عنوان یک رویکرد مبتنی بر طبیعت برای تصفیه آب. فصلنامه آب و توسعه پایدار، 12(1)، 6-13. doi: 10.22067/jwsd.v12i1.2406-1336

زارع، مهدی. (1401). نگاهی به بحران آب‌های زیرزمینی ایران در زمستان. (1401). شاخه زمین‌شناسی فرهنگستان علوم. فرهنگستان علوم. آدرس وبسایت: https://www.ias.ac.ir. 20 آبان‌ماه 1404.

زارع، مهدی. (1404). ۶۰۰ سد، یک سرزمینِ تشنه؛ پروژه‌ای که ایران را بی‌آب کرد/ پرند و پردیس؛ شهرهایی که قبل از ساخته‌شدن بی‌آب شدند. خبرآنلاین. https://www.khabaronline.ir. 30 آذر‌ماه 1404.

سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. (1404). راهکار کاهش مصرف آب و بهبود بهره‌وری در هندوانه. https://azargharbi.areeo.ac.ir. 4 شهریورماه 1404.

سازمان هواشناسی ایران. (1404). میانگین بارندگی سالانه و پراکندگی اقلیمی. https://irimo.ir. 15 آذر 1404.

شرکت مدیریت منابع آب ایران (1404). وزارت نیرو، شرکت مدیریت منابع آب ایران. دفتر اطلاعات و داده های آب کشور. https://data.wrm.ir. 14 آذر 1404.

شریف، مرتضی، حمزه، سعید. (1400). بررسی تأثیر سد گتوند بر تغییرات شوری خاک و پوشش گیاهی اراضی پایین دست سد با استفاده از تصاویر ماهواره ای و سنجه‏ های طیفی. فصلنامه علوم محیطی، 19(4)، 225-248. doi: 10.52547/envs.2021.1014

فال سلیمان، محمود، میکانیکی، جواد، سنجری، حسین. (1393). بررسی پیامدهای اجتماعی خشکسالی بر نواحی روستایی (مطالعه موردی: بخش شوسف شهرستان نهبندان). مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، 8(4)، 127-111. doi: 10.22034/fakh.2015.143789

مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی. (1403). بررسی شکل‌گیری و عوامل تشدید مناقشات آبی. شماره مسلسل: 20076. کد موضوعی: 250. https://report.mrc.ir/article_10405_76c073d8a82d9ddaf993300be03ac70f.pdf. 7 مهرماه 1403.

ملک‌حسینی، بتول، حلی‌ساز، ارشک، محمدی کنگرانی، حنانه. (1403). آسیب‌شناسی رابطه‌ عمودی دولت و ذی‌نفعان در مدیریت منابع آب. مجلس و راهبرد، 31(119)، 73-104. doi: 10.22034/mr.2023.5539.5270

میرشکاران، یحیی. (1399). اثر تغییرات آب و هوایی بر پیامدهای امنیتی-انتظامی بحران منابع آب با تاکید بر هیدروپولیتیک مناطق مرزی. پژوهش‌های تغییرات آب و هوایی، 1(2)، 79-98. doi: 10.30488/ccr.2020.111127

Amiri, Z. (2024). A Descriptive Look at the Geopolitical and Geo-Economic Status of the Kamal Khan Dam in Afghanistan. Kardan Journal of Social Sciences and Humanities, 7(2), 67-76. doi: 10.31841/KJSSH-7.1-2024-77

Boltuc, S. (2025). Water Scarcity in Iran: Strategic and Geopolitical Consequences. Special Eurasia. https://www.specialeurasia.com/2025/11/14/iran-water-scarcity-strategy/. 23 December 2025.

Chaparinia, F., Hadei, M., Yaghmaeian, K., Hadi, M., & Naddafi, K. (2025). Evaluation of climate indices related to water resources in Iran over the past 3 decades. Scientific Reports. 15(1), 11846. doi: 10.1038/s41598-025-95370-7

Falkenmark, M., Lundquist, J., & Widstrand C. (1989). Macro-scale water scarcity requires micro-scale approaches. Aspects of vulnerability in semi-arid development. Natural Resources Forum, 13(4), 258-267. doi: 10.1111/j.1477-8947.1989.tb00348.x

Firoozi, A. A., & Firoozi, A. A. (2024). Water erosion processes: Mechanisms, impact, and management strategies. Results in Engineering, 24, 103237. doi: 10.1016/j.rineng.2024.103237

Gholami, M., Heidary, B., Afkhami, M., & Kiani, M.A. (2025). Strategies for Enhancing Water Security in Iran's Agricultural Sector under Climate Change. Journal of Agricultural Science and Technology, 27(6), 1351-1369. doi: 10.48311/jast.2025.16835

Hamidi, M. (2020). The key role of water resources management in the Middle East dust events. Catena, 187, 104337. doi: 10.1016/j.catena.2019.104337

Karandish, F. (2021). Socioeconomic benefits of conserving Iran’s water resources through modifying agricultural practices and water management strategies. Ambio, 50, 1824–1840. doi: 10.1007/s13280-021-01534-w

Leflaive, X. (2024). The economics of water scarcity (Environment Working Paper No. 239). Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/05/the-economics-of-water-scarcity_06943700/81d1bc0a-en.pdf. 18 October 2024.

Madani, K. (2014). Water management in Iran: what is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences, 4, 315–328. doi: 10.1007/s13412-014-0182-z

Madani, K., AghaKouchak, A., & Mirchi, A. (2016). Iran’s Socio-economic Drought: Challenges of a Water-Bankrupt Nation. Iranian Studies, 49(6), 997–1016. doi: 10.1080/00210862.2016.1259286

Michel, D., Todman, W., & Jun, J. (2025). Satellite Imagery Shows Tehran’s Accelerating Water Crisis. Center for Strategic and International Studies (CSIS). https://www.csis.org/analysis/satellite-imagery-shows-tehrans-accelerating-water-crisis.  26 November 2025.

Mongird, K., Rice, J. S., Oikonomou, K., & Homer, J. (2023). Energy-water interdependencies across the three major United States electric grids: A multi-sectoral analysis. Utilities Policy, 85, 101673. doi: 10.1016/j.jup.2023.101673

Naderi, L., Karamidehkordi, E., Badsar, M., & Moghadas, M. (2024). Impact of climate change on water crisis and conflicts: Farmers’ perceptions at the ZayandehRud Basin in Iran. Journal of Hydrology: Regional Studies, 54, 101878. doi: 10.1016/j.ejrh.2024.101878

Nami, M.H., Naderi, M. (2024). Assessments of land subsidence in the Tehran metropolitan using satellite radar interferometry technique. Disaster Prevention and Management Knowledge, 14(2), 138-157. doi: 10.32598/DMKP.14.2.866.1

Nikpey, S., Rahimibadr, B., Nozari, N., & Rezaei, S. (2025). The effect of water scarcity on Iran's food security. Brazilian Journal of Biology, 85, e291705. doi: 10.1590/1519-6984.291705

Noori, R., Maghrebi, M., Jessen, S., Bateni, S.M., Heggy, E., Javadi, S., Noury, M., Pistre, S., Abolfathi, S., & AghaKouchak, A. (2023). Decline in Iran's groundwater recharge. Nature Communications. 14(1), 6674. doi: 10.1038/s41467-023-42411-2

Nouri, M., & Homaee, M. (2018). On modeling reference crop evapotranspiration under lack of reliable data over Iran. Journal of Hydrology, 566, 705-718. doi: 10.1016/j.jhydrol.2018.09.037

Nouri, M., Hoogenboom, G., Bannayan, M., & Homaee, M. (2022). CSM-CERES-wheat sensitivity to evapotranspiration modeling frameworks under a range of wind speeds. Water, 14(19), 3023. doi: 10.3390/w14193023

Nouri, M., Homaee, M., Pereira, L. S., & Bybordi, M. (2023). Water management dilemma in the agricultural sector of Iran: A review focusing on water governance. Agricultural Water Management, 288, 108480. doi: 10.1016/j.agwat.2023.108480

Radkhah, A.R., & Eagderi, S. (2020). Coral Reefs: Tourism, Conservation and Management, B. Prideaux, A. Pabel (Eds.), Routledge Publishing, Taylor & Francis Group (2018), (288 p. ISBN: 978-1-315-53732-0 (ebook)). Biological Conservation, 241, 108403. doi: 10.1016/j.biocon.2019.108403

Radkhah, A.R., & Eagderi, S. (2026a). Book Review: M. Acha, O. Iribarne, A. Piola. (Eds.), The Patagonian Shelfbreak Front: Ecology, Fisheries, Wildlife Conservation, Springer International Publishing (2025). 292 pp. ISBN: 978-3-031-71190-9 (Ebook). Biological Conservation, 313, 111523. doi: 10.1016/j.biocon.2025.111523

Radkhah, A.R., & Eagderi, S. (2026b). Book Review: Conservation in Chilean Patagonia: Assessing the State of Knowledge, Opportunities, and Challenges, J.C. Castilla, J.J. Armesto Zamudio, M.J. Martínez-Harms, D. Tecklin (Eds.), Springer International Publishing (2024), 533 p. ISBN: 9783031394072 (ebook). Biological Conservation, 313, 111597. doi: 10.1016/j.biocon.2025.111597

Saatsaz, M. (2020). A historical investigation on water resources management in Iran. Environment, Development and Sustainability, 22, 1749–1785. doi: 10.1007/s10668-018-00307-y

Safdari, Z., Nahavandchi, H., & Joodaki, G. (2022). Estimation of groundwater depletion in Iran’s catchments using well data. Water, 14(1), 131-143. doi: 10.3390/w14010131

Salami, M. (2022). The water crisis and decline of legitimacy in Iran. TRENDS Research and Advisory. https://trendsresearch.org/insight/the-water-crisis-and-decline-of-legitimacy-in-iran/?srsltid=AfmBOopLssPg8neF-rlsLwfYCVTMON8lxJS_2ZLewgQF_QymPj-uTxAj. 23 October 2022.

Salehi S., & Bijani, M. (2023). Towards agricultural groundwater sustainability behaviour: Effects of place attachment. Water and Environment Journal, 37(2), 256-265. doi: 10.1111/wej.12833

Torabi Haghighi, A., Akbari, M., Noori, R., Danandeh Mehr, A., Gohari, A., Sönmez, M. E., Abou Zaki, N., Yilmaz, N., & Kløve, B. (2023). The impact of Turkey’s water resources development on the flow regime of the Tigris River in Iraq. Journal of Hydrology: Regional Studies, 48, 101454. doi: 10.1016/j.ejrh.2023.101454