طراحی و اعتبارسنجی چک‌لیست جامع ارزیابی کیفیت آموزش غیررسمی آب: ابزاری بومی برای ارزیابی فعالیت‌های سمن‌های محیط‌زیستی

نوع مقاله : فنی و ترویجی

نویسندگان

امیرعلی برومند ¹

محمدجواد امیری ²

¹ گروه برنامه‌ریزی، مدیریت‌ محیط‌‌زیست‌ و HSE، دانشکده تحصیلات تکمیلی محیط‌زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² گروه مهندسی سوانح، آموزش و سیستم‏های محیطزیست، دانشکده تحصیلات تکمیلی محیطزیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i4.2508-1446

چکیده

در سال‌های اخیر، نقش سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در حوزه آب به‌عنوان بازیگران کلیدی در ترویج آموزش غیررسمی محیط‌زیستی پررنگ‌تر شده است. بااین‏حال، نبود ابزارهای ارزیابی استاندارد، بومی و چندبُعدی برای سنجش کیفیت آموزش‌های ارائه‌ شده توسط این نهادها، موجب شکل‌گیری خلأیی جدی در نظام یادگیری و بهبود مستمر فعالیت‌های آن‌ها شده است. هدف این پژوهش، طراحی و اعتبارسنجی یک چک‌لیست جامع و بومی‌سازی ‌شده برای ارزیابی کیفیت آموزش آب در سازمان‌های مردم‌نهاد ایرانی است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی اکتشافی در دو مرحله انجام شد. در مرحله نخست، با بهره‌گیری از تحلیل محتوای کیفی اسناد و مصاحبه با ۱۵ نفر از خبرگان، الگوی اولیه شامل ۷ معیار اصلی و 13 زیرمعیار استخراج شد. در مرحله دوم، از تکنیک دلفی اصلاح‌ شده با مشارکت 6 خبره برای اعتبارسنجی محتوایی (با شاخص‌های CVR وCVI ) و از تحلیل آماری برای سنجش پایایی ابزار (با آزمون آلفای کرونباخ و تحلیل عاملی اکتشافی) استفاده شد. نتایج نشان داد چک‌لیست نهایی دارای پایایی بسیار مطلوب (0.91= α) و ساختار عاملی منسجم است. این ابزار می‌تواند برای ارزیابی درونی و بیرونی کیفیت آموزش آب در سمن‌ها به‌کار رود و بستر مناسبی برای ارتقاء یادگیری سازمانی، تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد و تقویت تعامل میان نهادهای دولتی و مدنی فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

آموزش آب

ترویج محیط‌زیست

سازمان مردم‌نهاد

تحلیل محتوا

موضوعات

• آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

---

مراجع

امیری، محمدجواد، و برومند، امیرعلی. (1404الف). شالوده آموزش محیط‌زیست. انتشارات دانشگاه تهران، تهران، ایران. https://press.ut.ac.ir/book_4036.html

امیری، محمدجواد و برومند، امیرعلی. (1404ب). مباحث ویژه آموزش محیط‌زیست. انتشارات دانشگاه تهران، تهران، ایران. https://press.ut.ac.ir/book_4031.html

امیری، محمدجواد، و برومند، امیرعلی. (1404ج). مهندسی آموزش محیط‌زیست. انتشارات دانشگاه تهران، تهران، ایران. https://press.ut.ac.ir/book_4032.html

انصاری، شینا. (1404). تأکید معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بر حکمرانی فرهنگی محیط‌زیست و نقش مشارکت اجتماعی در حفاظت از طبیعت. پایگاه اطلاع‌رسانی دولت. https://dolat.ir/detail/477261. 24 بهمن 1404.

برومند، امیرعلی، و امیری، محمد جواد. (1403الف). ارائه‌ طرح‌واره مفهومی آموزش حواس افزوده محیط‌زیست: رهیافتی به‌سوی پایداری. محیط‌شناسی، 50(2)، 237-261.   https://doi.org/10.22059/jes.2022.340394.1008297

برومند، امیرعلی، و امیری، محمد جواد. (1403ب). واکاوی تجارب زیستۀ والدین مشهدی از تربیت محیط‌زیستی فرزندانشان. جامعه‌شناسی کاربردی، 35(1)، 109-138.https://doi.org/10.22108/jas.2024.139823.2449

برومند، امیرعلی، و طباطبائی یزدی، فاطمه. (1398). آموزش محیط زیستی در سازمانهای غیردولتی محیط زیستی(ENGOها) بسترساز توسعه سرمایه های اجتماعی. دومین کنفرانس ملی علوم و مهندسی محیط زیست و توسعه پایدار. دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی. تهران، ایران. https://civilica.com/doc/1007516/

برومند، امیرعلی، و کلاهی، مهدی. (1400). آسیب‌شناسی آموزش آب در درس «انسان و محیط‌زیست» (پایه یازدهم، متوسطه دوم). تدریس پژوهی، 9(1)، 205-233.

رسولی، محمدبهنام، سمیعی، محمدجواد، و زینلی، مهدی. (1397). راهنمای برنامه‌ریزی برای افزایش سواد آبی و محیط‌زیستی: درآمدی بر مفاهیم و رویکردها. نشر شایسته گستر. 88.

شاطری، پروانه، صالحی، صادق، محسنی، رضا علی، و شریفی، منصور. (1400). سازمان‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی و شیوههای جلب مشارکت اعضا (مطالعه سازمان‌های مردم‌نهاد محیطزیستی تهران با رهیافت نظریۀ بنیادی). جامعه‌شناسی کاربردی، 32(2)، 91-128.https://doi.org/10.22108/jas.2020.122367.1881

کلاهی، مهدی، و برومند، امیرعلی. (1403). ریشه‌‏یابی علل حاشیه‌‏ای شدن ارائه درس شناخت محیط‏ز‌یست در آموزش عالی ایران. فصلنامه علمی آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، 12(3)، 9-28. https://doi.org/10.30473/ee.2023.65087.2557

کلاهی، مهدی. (1400). گروداران منابع طبیعی. فصلنامه آب و توسعه پایدار، 8(1)، 19-30.  https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i1.88313

محمدی، ندا، بابایی، فرزام، محمدی، علی، و حیات غیب، داود. (1399). بررسی وضعیت آموزش محیط‌زیست در سازمان‌های مردم نهاد محیط‌زیستی ایران. علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 22(1 (92))، 391-402. https://doi.org/10.30495/jest.2020.27922.3689

ملک‌زاده، علی، طباطبایی یزدی، فاطمه، برومند، امیرعلی و نوغانی دخت بهمنی، محسن. (1401). نیم‌رخ تنوع زیستی در دانش، نگرش و رفتار (KAP) شهروندان کلان‌شهر مشهد با رویکرد توسعه پایدار. جغرافیا و پایداری محیط، 12(2)، 37-57. https://doi.org/10.22126/ges.2022.7529.2506

Barrett, M. J. (2008). Participatory pedagogy in environmental education: Reproduction or disruption?. In Participation and learning: Perspectives on education and the environment, health and sustainability (212-224). Dordrecht: Springer. Amsterdam. Netherlands.‏ https://doi.org/10.1007/978-1-4020-6416-6_13

Becher, K. (2024). Non-formal sustainability education: Case study of environmental NGOs in Iceland (Doctoral dissertation). Faculty of Subject Teacher Education, School of Education, University of Iceland. Reykjavik. Iceland. https://skemman.is/bitstream/1946/47077/1/Kallahan%20Becher%20master%20thesis%202024%20final%20report.pdf

Boroumand, A., Amiri, M. J., & Faryadi, S. (2026). An Analysis of Eco-Emotions Among Iranian Students in Environmental Education. International Journal of Environmental Research, 20(1), 54.‏ https://doi.org/10.1007/s41742-025-01001-4

Fang, W. T., Hassan, A. A., & LePage, B. A. (2023). The living environmental education: Sound science toward a cleaner, safer, and healthier future (p. 279). Springer Nature (Springer Singapore). Singapore. Singapore‏ https://doi.org/10.1007/978-981-19-4234-1

Ito, H., & Igano, C. (2020). Place-based environmental education to promote eco-initiatives: the case of Yokohama, Japan. Regional studies, regional science, 7(1), 292-308.‏ https://doi.org/10.1080/21681376.2020.1794950

Leicht, A., & Heiss, J. (2018). Issues and trends in education for sustainable development (Vol. 5). UNESCO publishing.‏ Paris. France. http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002614/261445e.pdf

Mercan, G., & Selçuk, Z. V. (2023). Environmental Education in Non-Governmental Organizations: The Significant Contributions of United Nations Units. Journal of Multidisciplinary Studies in Education, 7(3), 102-111.‏ https://izlik.org/JA35RJ84XT

Oe, H., Yamaoka, Y., & Ochiai, H. (2022). A qualitative assessment of community learning initiatives for environmental awareness and behavior change: applying UNESCO education for sustainable development (ESD) framework. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(6), 3528.‏  https://doi.org/10.3390/ijerph19063528

Pérez-Martín, J. M., & Esquivel-Martín, T. (2024). New insights for teaching the one health approach: Transformative environmental education for sustainability. Sustainability, 16(18), 7967.‏ https://doi.org/10.3390/su16187967

Sterling, S. (2010). Sustainable education. In Science, society and sustainability (127-140). Routledge.‏ New York. USA. doi: https://doi.org/10.4324/9780203875124

Sterling, S., & Huckle, J. (2014). Education for sustainability. Routledge.‏ London. UK.

Stickney, J. (2020). Philosophical walks as place-based environmental education. Journal of Philosophy of Education, 54(4), 1071-1086.‏ doi: https://doi.org/10.1111/1467-9752.12469

York, R. A. (2014). Re-connecting with nature: Transformative environmental education through the arts. University of Toronto. Toronto. Canada.‏ https://utoronto.scholaris.ca/server/api/core/bitstreams/a26d6dc2-2e95-4ec2-9cdb-ab5dcfdfcd16/content