فصلنامه آب و توسعه پایدار

چکیده سرمقاله:قنات بستری برای ایجاد اشتغال پایدار روستاییناصر شاهنوشی فروشانی/ مدیر مسئول نشریهیادداشت کوتاه:آب، یک کالای اقتصادیسیدمحمدحسین شریعتمدار/ رئیس دومین کنفرانس ملی دوسالانه اقتصاد آب و سرپرست مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران

چکیده دستاوردهای انسان گام‌‏های بزرگ در پیشرفت تکنولوژی بوده که در کنار اثرات مفید و ارزشمند، با کاربرد نادرست و مدیریت غیراصولی، تبعات اجتماعی ناگواری در جوامع داشته و اخلاق به‏‏ عنوان یکی از مولفه ‏‏های مهم در رشد علم و فرهنگ مطرح بوده است. مهندسان با حفظ جایگاه اجتماعی و مزایای آن، نسبت به حرفه خود مسئول بوده و تعهداتی در قبال وظایف خود دارند تا ضمن برآورده کردن سطح انتظارات مردم، حفظ محیط‏‏زیست و اجتناب از رخداد حوادث ناگوار، الگویی برای نسل‏‏های آتی باشند که شامل هر دو بعد اخلاق خُرد و کلان است. آموزش اخلاق در مقاطع مختلف تحصیلی (دبستان، راهنمایی و دبیرستان) منجر به تسهیل رعایت آن در مقاطع دانشگاهی شده و باعث انعطاف‏‏پذیری بیشتر دانشجوها نسبت به آموزش مسائل اخلاقی در حرفه مهندسی می‏‏شود. مشارکت دانشجویان و مهندسان در بررسی مشکلات موجود در حرفه و تدوین آیین‏‏ نامه‏‏ های اخلاقی، تاثیرپذیری آن را افزایش داده، به‏‏این‏‏ترتیب هر نسلی در خصوص مسائل و مشکلات جامعه و حرفه خود تصمیم‏گیری می‏کند. در این مقاله، تعدادی از مطالعات موردی شامل سقوط پل کبک، رویداد چرنوبیل، فاجعه فوکوشیما، محوشدن تدریجی دریاچه ارومیه، افت آب‏زیرزمینی و فرونشست زمین و توسعه ناپایدار آبیاری مدرن ارائه می‏‏شود که به بیان خطاهای مهندسی، تصمیم‏‏ گیری‏‏ ها در هر پیامد و نحوه برخورد با بحران از منظر اخلاق پرداخته می‏‏شود و میزان سهل‏‏انگاری، غفلت، ناآگاهی، خطاهای عمدی و بی‏‏اخلاقی در هر یک بررسی می‏‏شود.

چکیده امروزه محققان تاکید دارند راهکار حل مساله کمبود آب، افزایش عرضه نمی‌‏باشد بلکه مدیریت تقاضا است. در سال‌های اخیر دو مفهوم آب مجازی و ردپای آب مطرح و به شدت مورد توجه محققان و سیاست‌گذاران حوزه آب قرار گرفته است. بسیاری بر این اعتقاد هستند که ایده واردات آب مجازی می‌تواند به‏‌عنوان راهکاری برای حل مساله کم‌آبی مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گیرد. براین‏اساس، هدف پژوهش حاضر سنجش تجارت (واردات و صادرات) آب مجازی و میزان ردپای آب در بخش‌های اقتصادی استان یزد است. برای این کار از مدل داده-ستانده (جدول سال 1390) استفاده شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد کل ردپای آب استان یزد در سال 1390 حدود 1538/8 میلیون‌مترمکعب بوده که حدود نیمی از آن خارجی (خارح از استان) است و 65/3 درصد از آن مربوط به بخش کشاورزی است. همچنین استان یزد در این سال حدود 782/4 میلیون‌مترمکعب واردات و 442/7 میلیون‌مترمکعب صادرات آب مجازی داشته است، بنابراین خالص واردات آب مجازی این استان حدود 339/7 میلیون‌مترمکعب است. بخش «صنایع مواد غذایی، آشامیدنی و دخانیات» بزرگترین واردکننده خالص و بخش «معدن» بزرگترین صادرکننده خالص آب مجازی این استان هستند.

چکیده محدودیت منابع آب در کشور ایران و مشکلات پیش‏روی تأمین منابع جدید آب موجب شد؛ به اهمیت این نهاده در تولید توجه بیشتری شود. این پژوهش با استفاده از روش پسماند و مبتنی بر تئوری اقتصاد رفاه به دنبال برآورد ارزش اقتصادی آب به‏‌عنوان مبنایی برای اصلاح نظام قیمت‏‌گذاری آب در مصارف صنعتی است. در این راستا از داده‏‌های صنایع بر اساس کدهای ISIC دو رقمی برای سال‏های 92-1383 استفاده شد. نتایج نشان داد که متوسط وزنی ارزش اقتصادی آب در طول دوره مورد بررسی به ازای هر متر مکعب آب، 87347 ریال است و فاصله معنی‏داری بین متوسط وزنی ارزش اقتصادی آب با متوسط وزنی تعرفه پرداختی برای آب در بخش صنعت وجود دارد. همچنین یافته‏‌های پژوهش نشان داد باتوجه‌‏به اختلاف بسیار زیاد بین ارزش اقتصادی آب و تعرفه پرداختی، این نسبت در طول زمان روند کاهشی داشته است. اما همچنان تعرفه‌‏های پرداختی توسط مصرف‏‌کنندگان بسیار ناچیز است. بر این اساس پیشنهاد می‏‌شود با اصلاح نظام قیمت‌‏گذاری این نهاده بر اساس نتایج به‌‏دست آمده به‏‌صورت پلکانی و با سیاست تبعیض قیمت بین صنایع، قیمت‏ها به مقادیر بهینه خود نزدیک‌تر شوند و همچنین با راه‏اندازی بازار آب، بهره‌‏وری مصرف آب در صنایع افزایش یابد.

چکیده حسابداری آب، رویکردی برای سازمان‌دهی اطلاعات حجم آب تأمین شده و مقایسه ارزش اقتصادی اجتماعی مصرف آب در هر یک از زیربخش‌ها می‌باشد. برآورد حجم آب موردنیاز تولید ملی محصولات کشاورزی در چارچوب حسابداری آب مبتنی بر محصول، قابل بررسی بوده و سؤال این است که سهم مصرف آب در تولید محصولات زراعی- راهبردی کشور چیست؟ با استفاده از بانک اطلاعات نیاز خالص آبیاری محصولات، آمار زراعی 1395-1394 وبا فرض راندمان کاربرد 44/7 درصد، مصرف آب محصولات زراعی آبی منتخب برآورد شد. نتایج نشان می‌دهد، حداکثر حجم آب مصرفی تولید این محصولات، 78/6 میلیارد مترمکعب است و بیشترین آب مصرفی به حجم 16/9 میلیارد مترمکعب، به تولید ملی گندم اختصاص داشته که 18/3 درصد از کل آب مصرفی محصولات زراعی آبی کشور را شامل می‌شود. با مقایسۀ متوسط حسابی نیاز خالص آبی گندم با دیگر محصولات در 620 دشت کشور، محصول گندم بعد از جو کمترین میزان نیاز خالص آبیاری (3562 متر مکعب در هکتار) را داشته، در نتیجه حجم مصرف آب تولید ملی گندم متأثر از گستردگی اراضی کشت گندم آبی در کشور (2/4 میلیون هکتار) است. بنا به اینکه با افزایش بهره‌وری آب، می‌توان حجم آب مصرفی تولید محصولات راهبردی را کاهش داد، به نظر می‌رسد مطلوبیت اجتماعی اقتصادی حجم آب مصرف شده جهت تولید محصولات راهبردی نسبت به هزینه‌های آن، ارجحیت داشته باشد.

چکیده این مطالعه در سه فاز «تعیین شکاف بهره‌وری آب»، «تحلیل سیستماتیک راهکارهای ارتقای بهره‌وری آب» و «ارائه برنامه بهبود بهره‌وری آب» انجام شد. بهره‌وری آب آبیاری در مقیاس دشت بین 40 تا 50 درصد پتانسیل بهره‌وری آب برآورد شد. در محصولات گندم، جو و ذرت، 47، 52 و 30 درصد از شکاف عملکرد به دلیل تأمین نامناسب آب (مقدار، زمان و یکنواختی توزیع) و 31، 32 و 52 درصد از شکاف عملکرد به دلیل مدیریت ناصحیح کاربرد کود در مزارع بوده است. در دشت قزوین بهره‌وری آب آبیاری در بخش زراعت از سال 1385 تا 1395 به طور متوسط سالانه 4/9 درصد افزایش داشته است (از 1/17 تا1/74 کیلوگرم بر مترمکعب) و با اصلاح سامانه‌های آبیاری و الگوی کشت، امکان ارتقای بهره‌وری اقتصادی آب و درآمد کشاورز ضمن کاهش برداشت آب، وجود دارد. اگر توسعه سامانه‌های آبیاری تحت فشار با کنترل سطح کشت و یا کنترل برداشت آب باشد، می‌تواند وضعیت آبخوان را بهبود بخشد. بررسی امکان‌پذیری راهبردها نیز نشان داد که موانع نهادی و محدودیت‌های اجتماعی اصلی‌ترین موانع از افزایش بهره‌وری است. با روش ترسیم نقشه راهبردی، راهکارهای بهبود بهره‌وری آب در سه دستۀ آغازین، واسطه‌ای و پایانی ارائه شد. از مهمترین تهدیدهای پیش‌رو در ارتقای بهره‌وری، افت کمی-کیفی آبخوان و تخریب خاک به دلیل استفاده ناصحیح از پلاستیک در مزارع و از راهبردهای آغازین ارتقای بهره‌وری آب، آموزش کشاورزان در زمینه آبیاری و بهره‌‎وری و جلب مشارکت آنان در تشکیل انجمن‌های حفاظت و بهره‌برداری از آب است. با ارتقای بهره‌وری آب در یک دورۀ 15 ساله می‌توان برداشت آب از آب‌های زیرزمینی در بخش کشاورزی را به حدّ آب قابل برنامه‌ریزی (877 میلیون‌مترمکعب) رساند، بدون این که معیشت کشاورزان و اقتصاد کشاورزی آسیب زیادی ببیند. استفاده از این ظرفیت ارتقای بهره‌وری نیاز به برنامه‌ریزی چندبخشی و کنترل بر برداشت آب دارد.

چکیده در میان انواع خدمات اکوسیستمی، خدمت اکوسیستمی آب به عنوان یکی از منابع طبیعی مصرفی مستقیم و غیرمستقیم به عنوان نهاده تولید محدود و کمیاب بسیار مورد توجه است. با توجه به موقعیت ایران در بحث آب و با در نظر گرفتن ویژگی‌های استان گلستان و حوزه آبخیز چهل چای و از طرفی کاربرد بیش از پیش سازوکار پرداخت به ازای خدمات اکوسیستمی در دنیا به عنوان ابزار مدیریتی کارآمد برای ارزش‌های مالی محیط‌‌زیست و اکوسیستم، لزوم توجه به این سازوکار ضرورت دارد. تحقیق حاضر تلاش می‌کند چالش‌های قانونی، اقتصادی و اجتماعی اجرایی شدن پرداخت مابه‌ازای خدمت آب را برای منطقه مورد مطالعه بررسی کند. همچنین، با هدف بومی‌سازی سازوکار پرداخت مابه‌ازای آب در راستای توسعه پایدار و حفاظت از منابع طبیعی، راه‌کارهای کاربردی ارائه دهد. بدین جهت ابتدا ویژگی‌های منطقه مورد مطالعه و سازوکار پرداخت به ازای خدمت آب در حوزه آبریز چهل‌چای معرفی شد. سپس چارچوب اجرایی آن بیان و چالش‌های پیش روی اجرای سازوکار شناسایی و معرفی گردید. در نهایت، براساس مطالعات کاربردی در نقاط مختلف دنیا و منطبق بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و قانونی حاکم بر ایران و منطقه مورد مطالعه راه‌کارهای عملی اجرای پرداخت به ازای خدمت اکوسیستمی آب ارائه شد.

چکیده حل مسائل پیچیده مربوط به منابع آب، نیازمند روش‌‏هایی است که رویکردهای مختلف مدیریتی را در یک قالب به‏‌هم پیوسته گردآوری نماید. در این میان، برای مدیریت همه‏‌جانبه در چنین مسائلی روش‏های تصمیم‏‌گیری چندشاخصه (MCDM)، جایگاه ویژه‏ای پیدا کرده است. هدف پژوهش حاضر، تعیین اولویت‏های مصارف منابع آب مخازن چاه نیمه در استان سیستان و بلوچستان با رویکردهای مدیریتی اقتصادی، اجتماعی و زیست‏‏‌محیطی در سال‏‌های آبی 94-1392 با استفاده از تکنیک‏‌های تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP) می‏باشد. براساس نتایج به‏‌دست آمده درصورتی‏‌که تخصیص آب با رویکرد اقتصادی انجام شود، به دلیل نقش اساسی بخش‏‌های کشاورزی و محیط ‏زیست در تأمین معاش ساکنین استان سیستان و بلوچستان، کشاورزی و محیط‌‏زیست به‏‌ترتیب با وزن‏‌های 0/3 و 0/146 در اولویت‏‌های اول و دوم قرار می‏‌گیرند. اگر رویکرد اجتماعی باشد، باز هم بخش کشاورزی در اولویت اول و بخش‌‏های گردشگری و محیط‏‏زیست به‌‏ترتیب در اولویت‏‌های دوم و سوم قرار می‏گیرند. درصورتی‌که تخصیص آب با رویکرد زیست‏ محیطی انجام شود، بخش محیط‌‏زیست به دلیل اهمیت در این رویکرد، با وزن 0/352، بالاترین اولویت را برای دریافت آب دارد.
 

چکیده عملیات طراحی و اجرای سامانه‌های آبیاری معمولاً توسط افراد با تجربه و با صرف وقت، دقت و انرژی زیاد صورت می‌گیرد. اما متاسفانه بهره‌برداری و استفاده مداوم از این سامانه‌ها توسط کشاورزانی صورت می‌گیرد که اطلاعات اندکی در زمینۀ بهره‌برداری و نگهداری از سامانه‌های آبیاری دارند و مدیریت کارآمد آبیاری که بخش مهم بهره‌برداری از این سامانه‌ها است به درستی انجام نمی‌شود. این پژوهش در طول سال زراعی97-1396، شهرستان فاریاب واقع در استان کرمان و در مزارع مجهز به سامانه‌های آبیاری قطره‌ای انجام شد. در این راستا محصولات زراعی غالب در شهرستان شامل ذرت، گندم، کلزا و هندوانه مورد بررسی قرار گرفتند. جهت انجام این تحقیق دو روش مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت: 1- پروژه‌هایی که تاکنون بدون انجام نظارت بر مدیریت بهره‌برداری از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای بودند. 2- پروژه‌هایی که جهت انجام نظارت بر مدیریت بهره‌برداری از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای از سوی جهاد کشاورزی معرفی شدند. این پروژه‌ها به مدت یکسال زراعی و با توجه به ضوابط شرح خدمات نظارت بر بهره‌برداری از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای، در خصوص بهره‌برداری و نگهداری صحیح از قسمت‌های مختلف سامانه آبیاری، مدیریت صحیح آبیاری و همچنین آشنایی بهره‌برداران با لوازم و اتصالات و ضمانت‌نامه آنها، آموزش‌های لازم به بهره‌برداران هر پروژه داده شد. در نهایت با تعیین حجم آب آبیاری، میزان عملکرد محصول و هزینه‌های انجام شده، هر کدام از محصولات در واحد هکتار بررسی و ارزیابی شدند. نتایج مطالعه نشان داد که با انجام نظارت بر بهره‌برداری از سامانه‌های آبیاری علاوه بر صرفه‌جویی قابل ملاحظه در مصرف آب و افزایش عملکرد محصول، موجب افزایش بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی مصرف آب نیز می‌گردد.

چکیده با توجه به حساسیت بالای مدیریت راندمان آبیاری در مزارع کشاورزی و کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی لازم است تا با استفاده از روابط حاکم بر مدیریت آب در مزرعه و استفاده از مدل‌های پیشرفته و مطرح در این زمینه به بهینه‌سازی راندمان کاربرد آب در مزارع پرداخت. در این زمینه دو مدل SURFACE و SRFR مدل‌های اجرایی هستند که کاربران می‌توانند از آن‌ها در مدیریت آب در مزرعه استفاده کنند. مدل SURFACE ساختار ساده‌تری داشته و با واردکردن اطلاعات روش آبیاری، نفوذ خاک، زمان آبیاری، ابعاد روش آبیاری و ساعات تحویل آب در مزرعه، به‌خوبی می‌توان آبیاری و مدیریت‌های قابل‌اجرا بر روی آن را بررسی و مناسب‌ترین روش را برگزید. همین قابلیت‌ها به‌اضافه بهینه‌سازی ابعاد و شاخص‌های راندمان کاربرد و توزیع یکنواختی نیز توسط مدل SRFR، قابل‌بررسی می‌باشد. لذا در این پژوهش با استفاده از داده‌های اندازه‌گیری شده آبیاری نواری در سال زراعی 94-1393 دو مدل SURFACE و SRFR برای شرایط کشت گندم، جهت برآورد مناسب راندمان کاربرد آب در مزرعه مورد مقایسه و واسنجی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که مدل SRFR به‌طور متوسط مقادیر راندمان کاربرد آب در مزرعه را 3/2 درصد کمتر تخمین می‌زند و نسبت به میانگین داده‌های به‌دست‌آمده، 12 درصد خطا دارد؛ این در حالی است که مدل SURFACE توانست در شبیه‌سازی‌های خود با 7 درصد خطا، مقدار راندمان کاربرد را برآورد نماید. سپس ابعاد مناسب آبیاری نواری با استفاده از این مدل‌ها پیشنهاد و در سال دوم (95-1394) به اجرا درآمدند. نتایج نشان داد که این مدل‌ها در شبیه‌سازی آبیاری نواری بسیار قدرتمند بوده و می‌توانند با دقت 6 تا 12 درصد خطا، نتایج مناسبی را ارائه نمایند. در مقایسۀ دو مدل نیز مدل SURFACE به‌طور متوسط 5 درصد و مدل SRFR به‌طور متوسط 9 درصد خطا داشتند. بنابراین مدل SURFACE با دقت مناسب‌تری می‌تواند در مدیریت آبیاری استفاده شود.

چکیده در میان نشریات علمی موجود، جایگاه نشریاتی که بتوانند تجربیات کاربردی دست‌اندر‌کاران حوزه اجرایی آب و فاضلاب را به شیوه‌ای علمی به نظر سایر کارشناسان و فرهیختگان برسانند و یا بستر‌هایی که امکان تبادل اطلاعات میان صنعت و دانشگاه را بیش از پیش فراهم آورده و همچنین سبب روزآمدی دانش کارشناسان حوزه آب و فاضلاب گردد، بسیار ضروری می‌نمود. در همین راستا، شرکت آب و فاضلاب مشهد پیرو عقد تفاهم‌نامه همکاری بین آبفا مشهد و دانشگاه فردوسی در تاریخ 12/09/1390، با هدف تحقق سیاست‌های علمی این شرکت، بر آن شد تا از دوفصلنامه علمی ترویجی آب و توسعه پایدار حمایت نماید. این مهم، با اخذ مجوز از شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، حمایت‌های مدیر عامل و معاون برنامه‌ریزی و منابع انسانیِ وقت و پیگیری‌های مستمر دفتر تحقیقات سرانجام در تاریخ 01/07/1392 تحقق یافت و اولین قرارداد رسمی بین دو طرف با موضوع «حمایت از چاپ و انتشار دوفصلنامه علمی- ترویجی آب و توسعه پایدار» در تاریخ مذکور منعقد شد. پس از انتشار موفق اولین شماره و دریافت بازخوردهای مثبت، این همکاری دو سویه با حمایت شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور و تلاش کلیه دست اندرکاران ادامه یافت و منجر به عقد دو قرارداد همکاری دیگر به صورت مستمر گردید.