با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

آسیب‌شناسی سیاست‌گذاری آب در دوره جمهوری اسلامی ایران بر اساس نظریه «پنجره سیاست» با تأکید بر منابع دولتی

نوع مقاله : مروری

نویسندگان

گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22067/jwsd.v13i1.2512-1487
چکیده
بحران ناترازی آب در ایران معاصر، به‌ویژه در دوره جمهوری اسلامی ایران (1357-1404)، به یکی از پیچیده‌ترین مسائل حکمرانی تبدیل شده و پیامدهای گسترده زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی به همراه داشته است. با وجود تشدید کم‌سابقه بحران ناترازی آب و علیرغم تصویب قوانین، برنامه‌ها و اسناد متعدد در حوزه آب (که خود بخشی از فرآیند سیاست‌گذاری محسوب می‌شوند)، اجرای مؤثر این اسناد و تحقق اصلاحات پایدار در عرصه عمل با شکست مواجه شده است. حوزه آب در ایران با تضادهای کارشناسی قابل‌توجهی روبه‌روست. این اختلاف‌نظرها صرفاً ناشی از برداشت‌های علمی نیست، بلکه هر جریان کارشناسی پشتوانه‌های سیاسی خاص خود را نیز دارد. بنابراین تحلیل سیاست‌های آب بدون درنظرگرفتن این پیوند میان دانش، منافع و اقبال سیاسی نمی‌تواند کامل باشد. این مقاله با رویکردی کیفی و با استفاده از تحلیل اسنادی و تحلیل سیاست‌گذاری و با بهره‌گیری از نظریه جریان‌های چندگانه و مدل پنجره سیاست جان کینگدون به این پرسش اصلی می پردازد که چرا در دوره جمهوری اسلامی ایران، علیرغم برجسته‌شدن بحران آب، «پنجره سیاستی» لازم برای تغییر پارادایم سیاست‌گذاری آب به‌طور مؤثر گشوده نشده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در دوره جمهوری اسلامی ایران، «جریان مسئله» با تشدید ناترازی منابع آب، فرونشست زمین، خشک‌شدن زیست‌بوم‌ها و بروز منازعات اجتماعی، به سطح یک بحران امنیت ملی ارتقا یافته است. در «جریان سیاست»، اگرچه بعد از انقلاب اسلامی ایران (از دهه 1360 ) به بعد راه‌حل‌هایی چون مدیریت تقاضا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی مطرح شده، اما در عمل پارادایم عرضه‌محور سدسازی و انتقال آب همچنان غالب مانده است. در مقابل، «جریان سیاست‌گذار» به دلیل چندپارگی نهادی، تعارض منافع، نفوذ ذی‌نفعان قدرتمند، ضعف نظارت و محدودیت‌های مالی، قادر به پیوند مؤثر این دو جریان نبوده است. در نتیجه، پنجره‌های سیاستی گشوده‌شده یا بلااستفاده مانده یا به سیاست‌هایی مقطعی و ناکارآمد انجامیده‌اند که خود به تعمیق بحران ناترازی آب منجر شده‌اند. این مقاله نشان می‌دهد که ناکامی مذکور عمدتاً ناشی از ضعف‌های ساختاری در «جریان سیاست‌گذار» (چندپارگی نهادی، نفوذ ائتلاف‌های ذی‌نفع، تضاد سیاستی، و شکاف تدوین-اجرا) است، نه فقدان قانون یا دانش فنی.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

توسلی، غلام‌عباس. (۱۳۷۳). نظریه‌های جامعه‌شناسی در قرن بیستم. انتشارات سمت. تهران، ایران.
درویش، محمد. (1400). نباید به آب به چشم نفت نگاه کرد/ بحران آب در آینده بسیار خطرناک خواهد بود/ مساله ما کمبود خرد است نه آب و زمین!. بازیابی شده از سایت شفقنا. https://fa.shafaqna.com/?p=1195144
دفتر مقام معظم رهبری. (۱۳۹۴آ). سیاست‌های کلی نظام در بخش آب. تهران، ایران. https://khl.ink/f/29282
دفتر مقام معظم رهبری. (۱۳۹۴ب). سیاست‌های کلی محیط‌زیست (ابلاغی ۱۳۹۴/۰۸/۲۶). تهران، ایران. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=31422
دیوان محاسبات کشور. (۱۳۸۹). گزارش تفریغ بودجه کل کشور (بخش آب). تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۳۹۵آ). گزارش تفریغ بودجه کل کشور: بخش آب و منابع طبیعی. تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۳۹۵ب). گزارش نظارتی دیوان محاسبات درباره عملکرد دستگاه‌ها در حوضه آبریز دریاچه ارومیه. تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۳۹۸). گزارش تفریغ بودجه کل کشور: بخش آب و منابع آب زیرزمینی. گزارش شماره 980765. تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۴۰۰آ). گزارش تفریغ بودجه کل کشور سال ۱۳۹۸ (جلد ۴). تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۴۰۰ب). گزارش تفریغ بودجه کل کشور (بخش آب و منابع طبیعی). تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۴۰۲). گزارش تفریغ بودجه کل کشور (بخش آب و منابع طبیعی). تهران، ایران.
دیوان محاسبات کشور. (۱۴۰3). گزارش تفریغ بودجه کل کشور، بخش آب و منابع طبیعی. تهران، ایران.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (1366). قانون برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸–۱۳۷۲). تهران، ایران.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۳۷۳). قانون برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۴–۱۳۷۸). تهران، ایران.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۳۷۸). قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۹–۱۳۸۳). تهران، ایران.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۳۸۳). قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۸۴–۱۳۸۸). تهران، ایران.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۳۸۹). قانون برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۰–۱۳۹۴). تهران، ایران.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱396). قانون برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۰–۱۳۹۴). تهران، ایران.
سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور. (۱۴۰۰). گزارش پایش پدیده فرونشست زمین در دشت‌های ایران. تهران، ایران.
سازمان نقشه‌برداری کشور. (۱۳۹۹آ). پایش پدیده فرونشست زمین در دشت‌های کشور (گزارش فنی). تهران، ایران.
سازمان نقشه‌برداری کشور. (۱۳۹۹ب). پایش فرونشست زمین با استفاده از داده‌های راداری (InSAR). تهران، ایران.
سازمان نقشه‌برداری کشور. (۱۴۰۱). گزارش پایش و تحلیل فرونشست زمین در ایران. تهران، ایران.
ستاد احیای دریاچه ارومیه. (۱۳۹۳). طرح جامع احیای دریاچه ارومیه. معاونت ریاست جمهوری. تهران، ایران.
ستاد احیای دریاچه ارومیه. (۱۳۹۷). گزارش عملکرد و پیشرفت طرح‌های احیای دریاچه ارومیه. معاونت ریاست جمهوری. تهران، ایران.
ستاد احیای دریاچه ارومیه. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد و ارزیابی برنامه‌های احیای دریاچه ارومیه. معاونت ریاست جمهوری. تهران، ایران.
شرکت تولید برق حرارتی. (۱۴۰۱). گزارش تأثیر کمبود آب بر عملکرد نیروگاه‌های حرارتی کشور. وزارت نیرو. تهران، ایران.
شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۳۹۸آ). گزارش بیلان منابع و مصارف آب کشور. وزارت نیرو. تهران، ایران.
شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۳۹۸ب). گزارش عملکرد پنج ساله طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی کشور (۱۳۹۳-۱۳۹۸). وزارت نیرو. تهران، ایران.
شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۳۹۹). گزارش ملی وضعیت آب‌های زیرزمینی ایران. وزارت نیرو. تهران، ایران.
شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۴۰۲). اطلس منابع آب ایران. وزارت نیرو. تهران، ایران.
سازمان حفاظت محیط‌زیست. (۱۳۹۴). طرح حفاظت از تالاب‌های ایران: گزارش وضعیت و روند تغییرات دریاچه ارومیه. سازمان حفاظت محیط زیست. تهران، ایران.
عزیزی، قاسم. (۱۳۸۸). مدیریت منابع آب در ایران: چالش‌ها و راهکارها. فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات جغرافیایی، ۲۴(۱)، ۲۵-1.
قادری، حاتم. (۱۳۸۱). سیاست جناحی در ایران: از حزب توده تا احزاب عصر جمهوری اسلامی. نشر چشمه. تهران، ایران.
مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۶). صورت مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی در بررسی الحاقیه قانون تعیین تکلیف چاه‌های فاقد پروانه. مجلس شورای اسلامی. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۸۴). ارزیابی اجرای برنامه سوم توسعه (بخش آب). تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۸۵). بررسی سیاست خودکفایی گندم و آثار آن بر منابع آب کشور. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۱). بررسی طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای و پیامدهای زیست‌محیطی آن‌ها. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۴). ارزیابی عملکرد برنامه پنجم توسعه در بخش آب. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۵آ). بررسی چالش‌ها و موانع اجرای سند ملی آب. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۵ب). بررسی چالش‌ها و تناقضات سیاستی برنامه ششم توسعه در بخش آب. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۵ج). بررسی یارانه پنهان آب در بخش کشاورزی و آثار آن بر بهره‌وری. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۶آ). چالش‌های حکمرانی آب در ایران (گزارش شماره ۱۶۴۷۳). تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۶ب). بررسی ابعاد حقوقی و نهادی طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۷آ). بررسی تعارضات سیاستی در بخش آب و کشاورزی. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۷ب). بررسی طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای و ملاحظات فنی، اقتصادی و نهادی. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۷ج). ارزیابی اقتصادی و نهادی طرح‌های بزرگ آب و نقش ذی‌نفعان پیمانکاری. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۷د). چالش‌های تخصیص بودجه در بخش آب؛ غلبه پروژه‌های سازه‌ای بر مدیریت تقاضا. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۷و). بررسی تأمین مالی طرح‌های تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۹آ). بررسی ابعاد اجتماعی و امنیتی بحران آب در ایران (گزارش شماره ۱۷۵۶۰). تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۹ب). بررسی علل عدم تحقق سیاست‌های کلان آب در ایران. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۰آ). ارزیابی عملکرد ستاد ملی سازگاری با کم‌آبی. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۰ب). بررسی تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر پروژه‌های بخش آب. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۰ج). بررسی اجرای پایش منابع آب در برنامه ششم توسعه. تهران، ایرانی.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۱آ). امنیت آبی در ایران: چالش‌ها و راهبردها. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۱ب). تحلیل حکمرانی آب در ایران. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۱ج). بررسی چالش‌های نهادی و اجرایی سیاست قیمت‌گذاری آب در ایران. تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۱د). بررسی منازعات آبی و راهکارهای حل‌وفصل آن‌ها (گزارش شماره ۱۸۲۱۰). تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۲آ). ارزیابی لایحه بودجه ۱۴۰۳ کل کشور: بخش آب (گزارش شماره ۱۸۷۴۵). تهران، ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۲ب). بررسی موانع سیاسی–اقتصادی اصلاح سیاست‌های آب کشاورزی. تهران، ایران.
مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام. (۱۴۰۲). تحلیل حکمرانی آب در ایران. تهران، ایران.
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب. (۱۴۰۱). چالش‌های حکمرانی و هماهنگی نهادی در بخش آب کشور. وزارت جهاد کشاورزی. تهران، ایران.
مصطفوی، محمدعلی. (1398). کسری مخازن آب‌های زیرزمینی از آستانه تحمل گذشت {گفتگو با مدیرکل دفتر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی}. https://www.etemadonline.com/tiny/news-325927
وزارت جهاد کشاورزی. (۱۴۰۱). آمارنامه کشاورزی ایران.معاونت برنامه‌ریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی. تهران، ایران.
وزارت نیرو. (۱۳۷۵). گزارش عملکرد سالانه در حوزه مدیریت منابع آب. تهران، ایران.
وزارت نیرو. (۱۳۹۵). گزارش ارزیابی عملکرد برنامه پنجم توسعه در بخش آب. دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفا. تهران، ایران.
وزارت نیرو. (۱۳۹۸آ). چالش‌های مالی و اجرایی بخش آب در شرایط تحریم. تهران، ایران.
وزارت نیرو. (۱۳۹۸ب). گزارش ملی وضعیت آب کشور. تهران، ایران.
وزارت نیرو. (۱۴۰۰). ترازنامه انرژی کشور (بخش آب و برق). تهران، ایران.
وزارت نیرو. (۱۴۰۱). گزارش عملکرد سالانه بخش آب. تهران، ایران.
هیئت وزیران. (۱۳۹۰). سند ملی آب جمهوری اسلامی ایران. دولت جمهوری اسلامی ایران. تهران، ایران.
Cairney, P., & Jones, M. D. (2016). Kingdon’s multiple streams approach: What is the empirical impact of this universal theory?. Policy Studies Journal, 44(1), 37–58. https://doi.org/10.1111/psj.12111
Haacke, J. (2021). Foreign policy entrepreneurs, policy windows, and ‘pragmatic engagement’ reconsidering insights of the multiple streams framework and the Obama administration’s 2009 policy shift towards military-run Myanmar. Foreign Policy Analysis, 17(3). https://doi.org/10.1093/fpa/orab017
Hall, P. A. (1993). Policy paradigms, social learning, and the state: The case of economic policymaking in Britain. Comparative Politics, 25(3), 275-296.
Kingdon, J. W. (1984). Agendas, alternatives, and public policies.Little, Brown and Company. Boston, MA, USA.
Mbah, P. O., Ezeibe, C. C., & Iwuoha, V. C. (2022). Policy windows and political change: Revisiting Kingdon’s multiple streams framework. Journal of Public Affairs, 22(2), e2396. https://doi.org/10.1002/pa.2396
Rawat, P., & Morris, J. C. (2016). Kingdon’s “streams” model at thirty: Still relevant in the 21st century?. Politics & Policy, 44(4), 608–638. https://doi.org/10.1111/polp.12168
Triviño, S. M., Figueroa-Benitez, A., Figueroa, A., & Amezaga, J. (2026). Political Ontology in the Environmental Management of Hydrosocial Territories: Introducing Water-Important SocioEcological Systems (WISe). Water, 18(11), 1319. https://doi.org/10.3390/w1811131
Vahabzadeh, M., Molajou, A., Akbari Variani, H. & Afshar, A.(2025). Assessment of the water and energy nexus in the energy supply subsystem of water stressed countries like Iran. Sci Rep 15, 37467. https://doi.org/10.1038/s41598-025-21380-0
Zahariadis, N. (2014). Ambiguity and multiple streams. In P. A. Sabatier & C. M. Weible (Eds.), Theories of the policy process (3rd ed., pp. 25–58). Westview Press, Boulder, CO, USA.
Zamani, O., Azadi, H., Mortazavi, S. A., Balali, H., & Movahhed Moghaddam, S. (2021). The impact of water-pricing policies on water productivity: Evidence from the agricultural sector in Iran. Agricultural Water Management, 245, 106548. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2020.106548
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 13، شماره 1 - شماره پیاپی 39
آب و تعارض منافع
بهار 1405
صفحه 155-178

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 05 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 29 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 14 اردیبهشت 1405