با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

تحلیل اقتصادی-جمعیتی مهاجرت ناشی از تنش آبی در ایران و پیامدهای آن بر امنیت غذایی

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسنده

گروه اقتصاد، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران.

10.22067/jwsd.v13i1.2512-1476
چکیده
بحران آب در کشورهای خشک و نیمه‌خشک مانند ایران، فراتر از یک چالش محیط‌زیستی، به مسئله‌ای اقتصادی–اجتماعی پیچیده تبدیل شده که الگوهای جمعیتی و امنیت ملی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این پژوهش با هدف تحلیل رابطه علّی بین بحران آب و مهاجرت داخلی (۱۳۹۰–۱۴۰۲) و کمّی‌سازی تأثیر آن بر امنیت غذایی، به روش کاربردی و توصیفی-تحلیلی با استفاده از داده‌های پانل ۳۱ استان انجام شده است. داده‌ها از منابع رسمی و ماهواره‌ای گردآوری و با روش‌های اقتصادسنجی پانل و تحلیل فضایی بررسی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد رابطه علّی معنادار و فزاینده‌ای بین برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و خروج مهاجران از استان‌های کشاورزمحور وجود دارد. به‌طور متوسط هر یک میلیون مترمکعب افزایش برداشت، 0/05 درصد بر خروج خالص جمعیت می‌افزاید. شمار استان‌های درگیر در چرخه معیوب «آب-مهاجرت» افزایش یافته و سطح زیرکشت محصولات راهبردی در برخی مناطق بیش از ۲۰٪ کاهش یافته است. الگوی مهاجرت از خودهمبستگی فضایی مثبت برخوردار است؛ خروج از یک استان بحرانی، مهاجرت به استان‌های همجوار را تشدید می‌کند. تحلیل فضایی، استان‌های اصفهان، کرمان، خراسان رضوی، یزد و فارس را به‌عنوان کانون‌های بحران انباشته (مبدأ بحرانی) و استان‌های تهران، البرز، گیلان و مازندران را به‌عنوان مقاصد اصلی مهاجرت شناسایی نمود. در نتیجه، بحران آب به یک «بحران امنیتی چندبعدی» تبدیل شده که امنیت آبی، ظرفیت تولید غذا، ثبات جمعیتی و تعادل سرزمینی را تهدید می‌کند. تدوین «سند راهبردی ملی آب، غذا و جمعیت» با محوریت حکمرانی یکپارچه، آمایش سرزمین مبتنی بر ظرفیت آبی و توسعه اقتصادهای کم‌آب‌بر ضروری است. محدودیت اصلی پژوهش، اتکا به داده‌های ثانویه کلان و استفاده از شاخص‌های پراکسی برای سنجش پیچیدگی‌های امنیت غذایی می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اختیاری خواجه، شیوا، نگهبان خواجه، فهیمه، و دین‌پژوه، یعقوب. (۱۳۹۸). مقایسه عملکرد پایش خشکسالی با شاخص‌های تک‌معرفه و چند‌معرفه (مطالعه موردی استان خراسان رضوی). علوم آب و خاک، 23(2)، 443-446. DOI:10.30488/gps.2020.233853.3055
باقری، مهرداد، مختاری هشی، حسین، گندمکار، امیر، خادم الحسینی، احمد. (1402). شناسایی و رتبه‏بندی عوامل مؤثر بر بحران آب در استان اصفهان. انجمن جغرافیایی جغرافیا، 21 (77)، 29-13. http://dor.net/dor/20.1001.1.27833739.1402.21.77.2.5
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. )۱۴۰۲.( پایگاه اطلاع‌رسانی بانک مرکزی. قابل دسترسی در: https://www.cbi.ir
پرهیزکاری، ابوالفضل، یاوری، غلامرضا، محمودی، ابوالفضل، و بخشی‌خانیکی، غلامرضا. (1399). ارزیابی آثار بالقوه خشکسالی هیدرولوژیکی بر وضعیت کشاورزی، بازده درآمدی و مصارف آبی کشاورزان استان تهران. تحقیقات منابع آب ایران، 16(2)، 151-163. https://www.iwrr.ir/article_110157.html
پورالخاص نوکنده‌یی، محمد، امان جهانی، ویدا، حزباوی، زینب و مصطفی‌زاده، رئوف. (1402). شاخص‌های برآورد و ارزیابی ویژگی‌های خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیک. مطالعات علوم محیط زیست، 8(4)، 7499-7516. DOI:10.22034/jess.2022.352768.1830
دادآفرید، سمانه، عرفانیان، مهدی، حصاری، بهزاد، و جوان، خدیجه. (۱۴۰۴). پهنه‌بندی خطر خشکسالی آب زیرزمینی و ارتباط شاخص‌های خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیک در آبخوان ارومیه. مدل‌سازی و مدیریت آب و خاک، ۵(۲)، ۲۷۲-۲۸۹. DOI:10.22098/mmws.2025.16234.1519
دشتی، قادر، ثانی، فاطمه، حسین‌زاد، جواد، و مجنونی هریس، ابوالفضل. (۱۴۰۱). ارزیابی شاخص‌های پایداری کشاورزی تحت سناریوهای اقلیمی و مدیریت منابع آب در حوضه آبریز آجی‌چای. دانش کشاورزی و تولید پایدار، ۳۲(۱)، ۳۲۵-۳۴۲. DOI:10.22034/saps.2021.44368.2628
رمضانی اعتدالی، هادی، لیاقت، عبدالمجید، پارسی‌نژاد، مسعود، و رمضانی اعتدالی، مهدی. (۱۳۹۱). بررسی وضعیت خشکسالی کشاورزی بر اساس رطوبت خاک در ایستگاه سینوپتیک قزوین. پژوهش آب در کشاورزی، ۲۶(۱)، ۸۱-۹۱. DOI:10.22092/jwra.2012.118953
سازمان هواشناسی کشور.) ۱۴۰۲(. پایگاه داده‌های هواشناسی. قابل دسترسی در: https://data.irim.ir
شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۴۰۲(. پایگاه اطلاع‌رسانی شرکت مدیریت منابع آب ایران. قابل دسترسی در: https://www.wrm.ir
مرکز آمار ایران. (1402). درگاه ملی آمار ایران. قابل دسترسی در: https://www.amar.org.ir
وزارت جهاد کشاورزی. )۱۴۰۲(. پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت جهاد کشاورزی. قابل دسترسی در: https://www.maj.ir
Abel, G.; Brottrager, M., Cuaresma, J. C., Muttarak, R. (2019). Climate, conflict and forced migration. Global Environmental Change, 54, 239-249. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2018.12.003
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2023). FAOSTAT Statistical Database. Available at: https://www.fao.org
Folke, C., Carpenter, S., Elmqvist, T., Gunderson, L., Holling, C. S., & Walker, B. (2021). Resilience: Now more than ever. Ambio, 50, 1774–1777. DOI: 10.1007/s13280-020-01487-6
Gray, C., & Mueller, V. (2012). Drought and population mobility in rural Ethiopia. Demography, 49(2), 753–776. DOI: 10.1007/s13524-011-0097-1
Helm, D. (2015). Natural Capital: Valuing the Planet. Oxford University Press. England. (ISBN): 9780300219371.
Hoff, H. (2023). Understanding the water-energy-food nexus. In Routledge Handbook of Water-Energy-Food Nexus (25–42). Routledge. Abingdon, Abingdon.
Herzberg, R. Q. (2020). Elinor Ostrom’s Governing the Commons: Institutional diversity, self-governance, and tragedy diverted. The Independent Review, 24(4), 627–636. https://www.independent.org/tir/2020-spring/elinor-ostroms-governing-the-commons/
Hoffmann, R., Dimitrova, A., Muttarak, R., Crespo Cuaresma, J., & Peisker, J. (2020). A meta-analysis of country-level studies on environmental change and migration. Nature Climate Change, 10, 904–912. https://www.nature.com/articles/s41558-020-0898-6
Hunter, L. M., Luna, J. K., & Norton, R. M. (2015). The environmental dimensions of migration. Annual Review of Sociology, 41, 377–397. Doi: 10.1146/annurev-soc-073014-112223
Li, L., Luo, X., Liu, Y., Liu, Y., & Liu, X. (2024). The Impact of Location of Labor Migration on Rural Households’ Income: Evidence from Jiangxi Province in China. Agriculture, 14(9), 1458. https://doi.org/10.3390/agriculture14091458.
Liu, J., Hull, V., Godfray, H. C. J., Tilman, D., Gleick, P., Hoff, H., Pahl-Wostl, C., Xu, Z., Chung, M. G., Sun, J., & Li, S. (2018). Nexus approaches to global sustainable development. Nature Sustainability, 1(9), 466–476. DOI: 10.1038/s41893-018-0135-8.
Meinzen-Dick, R., & Zwarteveen, M. (1998). Gendered participation in water management: Issues and illustrations from water users' associations in South Asia. Agriculture and Human Values, 15(4), 337–345. DOI: 10.1023/A:1007533018254
Mishra, A. K., & Kumar, S. (2022). Labor migration, agricultural productivity and food security in India: A CGE modeling approach. Agricultural Systems, 201, 103456.
Murugan, V., Abdul Kadar, M. I., Thangavel, K., & Sadasivam, S. (2026). A Study on Labour Migration in Agriculture Sector in Chengalpattu District of Tamil Nadu. SCIENTIFIC CULTURE, 12(4), 3285-3294. DOI: 10.5281/zenodo.12426390
NASA Jet Propulsion Laboratory. (2023). GRACE/GRACE-FO Terrestrial Water Storage Data. Available. Flintridge, California. https://grace.jp1.nasa.gov
Nawrotzki, R. J., Schlak, A. M., & Kugler, T. A. )2016). Climate, migration, and the local food security context: introducing Terra Populus. Population and Environment, 38(2), 164–184. https://doi.org/10.1007/s11111-016-0260-0
Paerregaard, K., & Andersen, A. O. (2019). Moving beyond the commons/commodity dichotomy: The socio-political complexity of Peru's water crisis. Water Alternatives, 12(2), 459-469. https://www.water-alternatives.org/index.php/volume-12/v12issue2/512-a12-2-6.
Sultana, F. (2011). Suffering for water, suffering from water: Emotional geographies of resource access, control and conflict. Geoforum, 42 (2), 163–172. DOI: 10.1016/j.geoforum.2010.12.002
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 13، شماره 1 - شماره پیاپی 39
آب و تعارض منافع
بهار 1405
صفحه 105-118

  • تاریخ دریافت 12 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 07 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1404