فصلنامه آب و توسعه پایدار

چکیده سرمقاله:
بیلان آب و اهمیت آن
انوش نوری اسفندیاری/ مشاور هیئت تحریریه
 
یادداشت کوتاه:
بیلان آب: شاه کلید برنامه‌ریزی منابع آب
بنفشه زهرایی/ مدیر کل دفتر مدیریت مصرف و ارتقای بهره‌وری آب و آبفا

چکیده < p>< p>زنجیره عرضه یک محصول به یک کاربر، یک فرایند زمانی و مکانی است. این زنجیره گستره‌ای محلی تا جهانی دارد و در آن، آب مصرف و در نهایت آلوده می‏‌شود. ردپای آب یک شاخص چند بعدی است. ردپای آب مصرف مستقیم و غیرمستقیم آب توسط یک مصرف‏‌کننده یا یک فرایند تولید را بیان و آب آلوده‌شده در زنجیره تولید را توصیف می‌کند. ارزیابی کامل ردپای آب در چهار مرحله تعیین اهداف، مرحله محاسبات، ارزیابی پایداری ردپای آب و تدوین قواعد سیاست‌گذاری، انجام می‌شود. در چارچوب «ارزیابی ردپای آب» ابتدا باید اهداف جامع و نهایی مطالعه (ایجاد آگاهی، اصلاح الگوی مصرف، تحقق پایداری یا تصمیم‏‌گیری‏‌های سیاستی) مشخص شود. همچنین باید مقیاس مکانی/زمانی و جامعه هدف مورد مطالعه (فرد، محصول یا محدوده جغرافیایی) تعیین شود. در گام بعد رویکرد مطالعه (محاسبه مصرف مستقیم یا غیرمستقیم، ردپای آبی، سبز یا خاکستری) مشخص می‌شود. این مقاله اصول اساسی این چارچوب و امکان پیاده‏‌سازی آن را در ایران بیان می‏‌کند. ازآنجایی‏که بدون رعایت این ساختارها در مطالعات ردپای آب و محاسبات آب مجازی، نتایج به‏‌دست آمده برای تصمیم‌‏گیری‌‏های سیاستی قابل اتکا نمی‏باشد، در نتیجه امکان برآورد دقیق ردپای آب یک منطقه به‏‌منظور برنامه‌‏ریزی برای کاهش مصرف آب، وجود نخواهد داشت. بنابراین ضرورت آشنایی با چنین چارچوبی، اهمیت پیدا می‌‏کند.

چکیده یکی از مهمترین نهاده‌‏ها در تمام بخش‌های اقتصادی ایران آب است. راه‏‌حل کمبود منابع آب در ایران عرضه بیشتر آب نیست، بلکه اتخاذ تدابیری است که ساختار اقتصادی و الگوی مصرف آب را تغییر دهد. در این پژوهش کشش درآمدی و کشش قیمتی تقاضای آب شهری کرمانشاه و مصرف روزانه هر فرد طی دوره 1397-1392 برآورد شده است. بنابراین ابتدا فرم کلی تابع تقاضای آب از حداکثرسازی یک تابع مطلوبیت استون‏گری محاسبه و با استفاده از مدل VAR، براساس روش یوهانسن تابع تقاضای آب شهری کرمانشاه برآورد شد. باتوجه ‏به نتایج حاصل شده، تقاضای آب شهری با قیمت آب رابطه معکوس و با درآمد رابطه مستقیم دارد. کشش قیمتی بیانگر رابطه منفی بین تغییرات قیمت و تقاضای آب است. در صورت افزایش 10 درصدی قیمت آب، تقاضا برای آن 4.3 درصد کاهش می‏یابد. از طرفی قدر مطلق کشش قیمتی و کشش درآمدی آب کمتر از یک برآورد شده است. همچنین در این پژوهش از مدل ARDL به‌‏عنوان روشی مکمل و مقایسه‌‏ای با مدل VAR استفاده شده است. در هر دو مدل کشش قیمتی کوچکتر از یک می‌باشد، یعنی با افزایش 10 درصدی قیمت، مصرف کمتر از 10 درصد کاهش می‌یابد. صفر نبودن کشش قیمتی آب نشان می‌دهد، افزایش تعرفه‌ها به‏‌عنوان راهکاری در کاهش مصرف آب حداقل در کوتاه مدت می‌‏تواند به ‏کار گرفته شود. نتایج نشان داد، براساس معیار تابع مطلوبیت استون‏گری میزان حداقل مصرف آب برای هر مشترک در کرمانشاه حدود 8.21 مترمکعب (8210 لیتر) در ماه است. این مقدار براساس برآورد مدل در حدود 273 لیتر در روز می‌باشد.

چکیده در این پژوهش، تأثیر آموزش رفتار مصرف آب بر رفتار شهروند محیط‏زیستی و ارتباط با طبیعت سوادآموزان بزرگسال بررسی شده است. همچنین به روش شبه آزمایشی و به‏ صورت پیش آزمون و پس آزمون با دو گروه آزمایش و گواه انجام شد. جامعه مورد مطالعه کلیه سوادآموزان نهضت سوادآموزی شهرستان بجنورد به تعداد 1978 نفر بود و از کسانی که نمره پیش آزمون آنها کمتر از حد میانگین در پرسشنامه‏ها بود، 30 نفر در گروه آزمایش و 30 نفر در گروه به شیوه گمارش تصادفی جایگزین شدند و دوره آموزش با گروه آزمایش در 15جلسه 1 ساعته انجام شد. از هر دو گروه کنترل و آزمایش، قبل و بعد آموزش، پیش و پس‌آزمون گرفته شد. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه‏ها توسط اساتید و خبرگان تأیید شد و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ به‏ترتیب 0.83، 0.87 و 0.72 برآورد شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون کالموگروف، لون (همگنی واریانس ها)، کوواریانس و تحلیل عاملی به کمک نرم‌افزار spss نسخه 24 انجام ‌شد. یافته‌‏ها نشان داد آموزش رفتار مصرف آب بر رفتار شهروند محیط‏زیستی و ارتباط با طبیعت سوادآموزان تأثیر مستقیم و معنادار داشت. یافته‌های فرعی نیز نشان داد که آموزش رفتار مصرف آب بر رفتار شهروند محیط‏زیستی و ارتباط با طبیعت سوادآموزان تأثیر مستقیم و معنادار دارد.

چکیده طی دو دهه گذشته چالش‌‏های متعددی در زمینه تأمین آب شهری استان یزد، مانند کمبود منابع عرضه از یک طرف و افزایش سرانه مصرف و نرخ مهاجرپذیری بسیار بالا از طرف دیگر بروز نموده که تحلیل وضع موجود و آینده را در خصوص عرضه و تقاضای آب ضروری می‌‏نماید. ازاین‎‏رو در این تحقیق ابتدا با استفاده از مدل مخارج خطی و منظور نمودن عواملی همچون درآمد خانوارها، شرایط آب‏وهوا، جمعیت و کنترل‏‌های غیرقیمتی مانند نوع مصالح ساختمانی و تغییرات فصلی با استفاده از روش حداقل مربعات تعمیم یافته و داده‏‌های تلفیقی 3081 خانوار شهری استان یزد، سرانه مصرف آب خانوار برآورد شد. سپس در قالب سه سناریوی آرمانی، مطلوب و موجود در دو حالت با مهاجرت و بدون مهاجرت، میزان تقاضای آب شهری استان یزد برای افق 25 ساله (1425-1400) پیش‏‌بینی و میزان کمبود عرضه نسبت به وضع موجود محاسبه شد. نتایج تحقیق نشان داد، عرضه آب در 5 سناریوی تقاضا با کسری مواجه خواهد شد و این میزان کسری در 4 سناریو شدید و بحرانی می‏‌باشد. این کسری طبق سه الگو در افق 25 ساله در حالت بدون مهاجرت بین 3- تا 72 میلیون‌مترمکعب و با مهاجرت بین 14 تا 112 میلیون مترمکعب خواهد رسید و نشا‌ن‌‏دهنده وضعیت بحرانی کمبود عرضه آب شهری استان یزد می‌‏باشد. باتوجه‌‏به نتایج به‏‌دست‏‌آمده جهت برون‏‌رفت از چالش اساسی کسری عرضه، باید سیاست‏‌های سمت تقاضا همچون کنترل مهاجرت، اصلاح الگوی مصرف و سهمیه‌‏بندی و سیاست‏‌های سمت عرضه همچون انتقال آب اتخاذ شود.

چکیده نونیل ‏فنل به ‏عنوان یک ترکیب زیست ‏ستیز سمی، سرطان‌‏زا و مختل ‏کننده غدد درون‌‏ریز با ایجاد اختلال در سیستم هورمونی موجودات اهمیت دارد. این ماده از تجزیه نونیل فنل اتوکسیلات‌ها (مواد فعال سطحی غیریونی) تولید می‌شود. باتوجه ‏به خصوصیات فیزیکوشیمیایی نونیل‏فنل نظیر حلالیت کم و آب‏گریزی زیاد، اغلب در لجن فاضلاب، پساب تصفیه‌‏خانه‌‏های فاضلاب، رسوبات رودخانه، خاک و آب‏‌های سطحی یافت می‌‏شود. از آنجایی‏که نونیل‌‏فنل یکی از فراوان‌‏ترین و سمی‏ترین آلکیل ‏فنل ‏ها است، استفاده و تولید این نوع ترکیبات در کشورهای عضو اتحادیه اروپا ممنوع شده و در بسیاری از کشورها مانند کانادا و ژاپن به شدت تحت نظارت قرار گرفته است. باتوجه ‏به سمی بودن و اثرات تجمع زیستی برای موجودات زنده به‏ ویژه آبزیان، ایجاد قوانین و مقررات به همراه آنالیز و اندازه‏‌گیری نونیل‌‏فنل بسیار اهمیت دارد. در این راستا، برخی صنایع با ایجاد قوانین آینده مجبور به حذف و یا کاهش استفاده از آلاینده‏‌های میکرو با فراهم نمودن جایگزین‌‏هایی با سمیت و پایداری کمتر، ارزان‌‏تر و با کارایی مناسب خواهند شد. ارتقای عملیات تصفیه‏‌خانه‏‌های فاضلاب با فناوری‌‏های تصفیه پیشرفته در راستای کاهش این نوع آلاینده‏‌ها در حد استاندارد مهم است. در این زمینه روش‏‌های مختلفی با راندمان بالا برای تصفیه این نوع مواد از پساب مانند جذب با نانوجاذب‏‌ها و نانوذرات، جذب زیستی، اکسیداسیون پیشرفته، تجزیه نوری و ... به همراه راه‏کارهایی برای کاهش آن از لجن فاضلاب مانند کمپوست و تثبیت هوازی پیشنهاد شده است.

چکیده کاهش منابع آبی و افزایش تقاضا برای آب شرب سالم، لزوم توجه به منابع آبی که قابلیت برگشت به طبیعت و یا امکان استفاده در بخش صنعت یا کشاورزی را داشته باشد، می‌طلبد. در این راستا، استفاده از روش‌های بهینه و موثر برای تصفیه پساب و توسعه آن اهمیت به‌سزایی دارد. جهت افزایش کارایی سیستم تصفیه فاضلاب و در راستای کاهش بار آلودگی پساب خروجی، پیش‌بینی کیفیت پساب تصفیه‌شده بسیار حائز اهمیت است. در این کار پژوهشی، سیستم تصفیه پساب خروجی از کارخانه پگاه آذربایجان با الگوریتم ژنتیک و روش شبکه عصبی، مدل‌سازی شده و نتایج شبیه‌سازی‌شده جهت بهینه‌سازی فرآیند تصفیه پساب استفاده شد تا پیش‌بینی حذف و زدایش مواد باقیمانده کربنی و مواد آلاینده میکروبی، با توجه به داده‌های BOD5 و COD که کیفیت پساب خروجی را معین می‌کنند، ممکن شود. نتایج به‌دست آمده حاکی از این است که ترکیب دو الگوریتم فوق، در پیش‌بینی داده‌های خروجی و در مقایسه با داده‌های واقعی، موفق عمل کرده و تطابق داده‌ها 87 درصد است.

 

[1] biological oxygen demand

[2] Chemical Oxygen Demand

[3] Total Dissolved Solids

چکیده تغییر اقلیم و فعالیت‏‌های مدیریتی نامناسب بر منابع محدود آب شیرین فشار وارد کرده است. کمبود آب به تخصیص بهتر آبیاری منجر شده و انتظار می‏رود باتوجه‏به شرایط محیطی و مرحله رشدی گیاه برنامه‌‏‏ریزی تخصیص آب به گیاه انجام شود. به منظور بررسی تأثیر دور آبیاری بر خصوصیات ظاهری، اجزای عملکرد، عملکرد و درصد روغن گیاه گل مغربی آزمایشی به‏‌صورت طرح بلوک‌‏های کامل تصادفی در پنج تکرار در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی در سال 1398 در سه تیمار با دور آبیاری 7، 10 و 14 روز انجام شد. نتایج نشان داد، بیشترین مقدار تاج پوشش (2833 سانتی‏متر مربع در بوته)، وزن خشک اندام هوایی (98 گرم در بوته) و در صفات اجزای عملکرد، بیشترین تعداد کپسول در بوته (427)، وزن دانه در بوته (5.33 گرم)، عملکرد دانه در هکتار (1921 کیلوگرم)، درصد روغن (0.73 درصد) و عملکرد روغن در هکتار (275 کیلوگرم) از اعمال تیمار آبیاری ده روز حاصل شد. در تغییر دور آبیاری از 7 روز به 10 روز افزایش و افزایش دور آبیاری از 10 روز به 14 روز کاهش تمامی صفات مورفولوژیکی و اجزای عملکرد اندازه‏‌گیری شده را به همراه داشت. در بسترهای کشت حاوی خاک بافت ریز به دلیل افزایش سطح جانبی ذرات تشکیل دهنده خاک به واحد وزن آنها سبب بهبود شرایط رشدی مساعدتری در آبیاری ده روز نسبت به آبیاری 7 روز شده است. بنابراین در شرایط آب و هوایی مشهد استفاده از دور آبیاری 10 روز بهره‏وری آب در گیاه گل مغربی افزایش خواهد یافت.

چکیده گرمایش جهانی یکی از بحث‌‏های مهم جهان امروز است که متغیرهای مختلفی در آن دخالت دارند . افزایش درجه حرارت، افزایش تبخیر و تعرق همراه با کاهش قابل توجه بارش را به همراه دارد و به شدت برروی منابع آب تأثیرگذار خواهد بود. در این پژوهش از مدل ریزمقیاس نمایی آماری با استفاده از مدل SDSM خروجی مدل تغییر اقلیم canESM2 ایستگاه سینوپتیک بم براساس مدل‏‌های گزارش پنجم هیأت بین‌‏الدول تغییر اقلیم و تحت سناریوهای جدید انتشار و پیش‌بینی‏‌های آینده در سه بازه زمانی 2040-2010، 2070-2041 و 2100-2071 در مقایسه با دوره پایه 2005 -1961 استفاده شد. مشاهدات روزانه بارش، دمای متوسط، حداقل و حداکثر برای دوره 2005-1961 به‏عنوان ورودی وارد مدل شد. با در نظر گرفتن سناریوهای تغییر اقلیم (RCP2.6، RCP4.5 و RCP8.5) برای دوره‏‌های آینده تغییر اقلیم مورد نظر، ارزیابی شد. نتایج خروجی مدل ریزمقیاس نشان داد، در دوره‏‌های آینده دما در ایستگاه بم براساس سه سناریوی مورد بررسی افزایش خواهد یافت. بارش تحت برخی سناریوها افزایش و تحت برخی سناریوها کاهش خواهد یافت. نتایج نرم‌‏افزار کراپ وات 8 برای دوره‏‌های آینده نشان داد، آب مورد نیاز نخیلات در سال‏‌های آتی در سه بازه زمانی 2040-2010، 2070-2041 و 2100-2071 در مقایسه با دوره پایه 2005 -1961 برای همه سناریوها وهمه بازه‏‌های زمانی به‏‌جز سناریو ارسی‏پی 8.5 (RCP8.5) در دوره زمانی 2040-2011 افزایش یافته است.

چکیده بیلان آب، دارائی‌ و موجودیت آب در اثر تغییرات ورودی‌ها و خروجی‌‌ها به یک محدوده خاص در یک دوره معین را نشان می‌دهد. سیستم بیلان آب از سه بخش داده (ورودی سیستم)، مدل بیلان (فرآیندها) و نتایج بیلان (خروجی سیستم) تشکیل شده است. از آنجائیکه تمام اجزای این سیستم متغیرهای طبیعی و دارای پیچیدگی‌های ذاتی هستند، بنابراین عدم قطعیت در بیلان یک موضوع غیر قابل چشم‌پوشی است. این عدم قطعیت در اجزای مختلف سیستم بیلان دخیل بوده و برای کاهش آن باید ماهیت هر یک از اجزا به‌درستی شناخته شود. برای آسیب‌شناسی بیلان نمی‌توان به‌صورت یکپارچه به آن نگریست و دستورالعمل واحدی را برای کاهش عدم‌قطعیت نتایج بیلان ارائه داد. بنابراین لزوم بهبود و ارتقای روش‌های برداشت، ثبت و ذخیره داده‌ها و تقویت ساختارهای مدل‌سازی متناسب با تقسیم‌بندی‌های اقلیمی کشور باید به‌طور موازی و مستمر مدنظر باشد. یادداشت حاضر به بررسی هر یک از اجزای سیستم بیلان پرداخته و چالش‌های موجود را مطرح و راهکارهایی برای بهبود وضع موجود ارائه می‌دهد.

چکیده با توجه به رشد تقاضای آب و کاهش تدریجی کمّی و کیفی منابع آب (ناشی از تغییر اقلیم)، امروزه ضرورت برنامه‌ریزی تخصیص‌های آب بر اساس آب تجدیدپذیر (آب قابل‌برنامه‌ریزی) کاملاً واضح و مبرهن است. ابزار محاسبه آب تجدیدپذیر، «برقراری بیلان در حوضه‌های آبریز» می‌باشد.

چکیده با خبر شدیم که یکی از تیم‌های شرکت‌کننده در دومین جشنواره فناوری‌های نوین آب (در سال 1397)، پس از جشنواره، در پارک علم و فناوری خراسان رضوی پذیرش شده و استقرار یافته است. این تیم، طی دو سال گذشته با کسب مجوزهای لازم توانسته است تراز خود را به «صنایع خلاق» ارتقاء دهد. به گفته دکتر رضا قنبری، ریاست پارک، سخت‌کوشی هوشمندانه این تیم و استمرار آن، شایان تقدیر است. شرح این که تیم چگونه به جشنواره جذب شد و چگونه با تلاش بیشتر به این جایگاه دست یافت را از زبان یکی از اعضاء این تیم خلاق (آقای سید مهدی سلیمانی، عضو شرکت «پایا توس آب رادین» جویا شدیم؛ با هم، این سرگذشت را بخوانیم.
 

چکیده برنامه ملی بیلان آب به دنبال ایجاد فضای مشارکت و هم‌افزایی در شناخت مهم‌ترین چالش‌های مسئله بیلان و ارائه بستری مشارکتی در استخراج راهبردها در حل مسائل این حوزه می‌باشد.
اهداف کلان:
 تفاهم بر سر مسائل بیلان در وضعیت کنونی
 شناسایی و دسته‌بندی مسائل برمبنای ریشۀ آنها
 امکان‌سنجی حل مسائل (ارائه راه‌حل‌ها و راهبردها)
در ابعاد فنی و نهادی
مهم‌ترین محورهای موضوعی:
 بخش داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز (دقت اطلاعات به لحاظ زمانی و مکانی، زمان دسترسی به اطلاعات و انتشار آن و تنوع اقلام اطلاعاتی)
 بخش محتوایی (روش‌های محاسباتی مولفه‌های بیلان، دقت زمانی، عدم قطعیت‌های محاسبات، کفایت خروجی‌های بـیلان برای انواع فرآیندهای مدیریت و برنامه‌ریزی و حسابداری آب)
 بخش نهادی (تصمیم‌ها و مسئولیت‌ها، اختیارات، ضوابط، ساختارهای حاکم و ذی‌نفعان)
این برنامه از تمامی نخبگان و خبرگان دانشگاهی و اجرایی دارای تجارب و سوابق مرتبط در این حوزه دعوت می‌نماید تا از طریق تارنمای upwb.ir در این برنامه ملی مشارکت فرمایند.
شایان ذکر است که به‌منظور غنای بیشتر این برنامه، تهیه مجموعه یادداشت‌های تحلیلی و مصاحبه‌هایی با خبرگان این حوزه در فرآیند برنامه در نظر گرفته شده است که به تدریج از طریق تارنمای برنامه در دسترس علاقمندان قرار می‌گیرد.
نحوه برگزاری سلسله نشست‌های مجازی و حضوری سمپوزیوم به زودی از طریق تارنمای برنامه به اطلاع‌ علاقمندان خواهد رسید.

چکیده رویداد آب مشهد متشکل از سومین جشنواره ملی فناوری‌های نوین آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست، هشتمین کنفرانس ملی مدیریت منابع آب ایران و نوزدهمین کنفرانس ملی هیدرولیک ایران در بهمن ماه 1399 در مشهد مقدس (دانشگاه فردوسی) برگزار خواهد شد. جهت کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید به وبگاه https://nwlsm.ir/ مراجعه فرمائید.