فصلنامه آب و توسعه پایدار

چکیده سرمقاله:
بایدها و نبایدهای قانون آب
علی باقری / عضو هیئت تحریریه
 
یادداشت کوتاه:
آب، قانون و اخلاق 
اعظم امینی/ استادیار حقوق بین الملل دانشگاه فردوسی مشهد 

یادداشت کوتاه:
نقش اخلاق در اصول کلی حاکم بر آب در مقررات بین‌المللی و داخلی
محمد عابدی/ استادیار گروه حقوق خصوصی دانشگاه فردوسی مشهد 
یادداشت کوتاه:
اخلاق‌مداری در حوزه آب 
کمال‌الدین ناصری/ دانشیار دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد 

چکیده محققین علوم اکولوژی و اجتماعی مدت‌ها است که با چالش نحوه مدل‌سازی پیچیدگی‌های ذاتی سیستم‌های اجتماعی-اکولوژی مواجه هستند. یک رویکرد معمول برای درک و بررسی این سیستم‌ها، مدل‌سازی عامل‌بنیان است که در طی سالیان گذشته نه‌تنها در علوم اکولوژیکی، بلکه در بسیاری از رشته‌های دیگر مورد استفاده قرار گرفته و امروزه به ابزاری با کاربرد گسترده تبدیل شده است. با این وجود برخلاف اهمیت این رویکرد مدل‌سازی، تا سال 2006 هیچ رویه استانداردی برای ساخت و ارائه مدل‌های عامل‌بنیان وجود نداشت. از این رو، در سال 2006 تعدادی از مدل‌سازان با طیف وسیعی از حوزه‌ها در اکولوژی، رویه‌ای تحت‌عنوان ODD (مرور اجمالی، مفاهیم طراحی و جزئیات) را به‌عنوان استانداردی برای توصیف رویکردهای مدل‌سازی فرد-محور (ازجمله عامل‌بنیان) پیشنهاد کردند. در ادامه تعدادی از ارائه‌دهندگان این رویه در سال 2010 با مروری بر تحقیقاتی که از نسخه اولیه آن استفاده کرده بودند، نسخه به‌روزرسانی‌شده آن را به‌ منظور رفع مشکلات و ابهامات نسخه اولیه توسعه و ارائه دادند و به‌عنوان جایگزین نسخه قبلی معرفی کردند. سپس باتوجه‏به نقش اساسی تصمیمات انسانی در مدل‌سازی عامل‌بنیان، نسخه جدیدی از این رویه تحت عنوان ODD+D به‌طور خاص برای این رویکرد مدل‌سازی در سال 2013 ارائه شد. هدف نسخه جدید، توسعه و اصلاح رویه به‌ منظور ایجاد استانداردی برای توصیف مدل‌های عامل‌بنیان بود؛ به‌نحوی‌که تصمیم‌گیری انسانی را درون خود لحاظ کند. با توجه ‎‏به اهمیت استفاده از این رویه در ساختار تحقیقات مدل‌سازی عامل‌بنیان، این مقاله به معرفی رویه ODD، مروری بر سیر تحول آن در سال‌های اخیر و شرح مفصل آن در نسخه‌های متعدد می‌پردازد.

چکیده محدودیت عرضه منابع آب همراه با افزایش تقاضا در سال‌های اخیر، کمبود آب را به یک مسأله جدی در کشور ایران تبدیل کرده است. امروزه محققان تأکید دارند راهکار حل مساله کمبود آب، تنها تمرکز بر افزایش عرضه نیست بلکه باید به مدیریت تقاضا نیز توجه کرد. ازآنجایی‏که آب نقش اساسی در توسعه پایدار دارد و برنامه‏‌ریزی‏‌های منطقه‏ای که پتانسیل‏‌ها و مزیت‏‌های منطقه‏‌ای را مرکز توجه قرار می‏‌دهد، مدیریت منابع آب یک استراتژی مناسب در راستای راسیدن به توسعه پایدار است. بر این‌ اساس هدف از پژوهش حاضر تحلیل و ارزیابی مصرف آب در بخش‌‏های اقتصادی استان اصفهان با استفاده‏ از شاخص ردپای آب و جدول داده–ستانده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان‌داد، براساس شاخص ردپای آب اگرچه بخش «کشاورزی» همچنان در رتبه نخست مصرف آب قرار دارد اما سهم آن از کل مصرف، از حدود 91/73 درصد به 67/81 درصد کاهش یافته و سهم بخش «صنایع محصولات غذایی، آشامیدنی و دخانیات» از 0/40 درصد به 14/74 درصد افزایش پیدا کرده است. این نتیجه نشان‏‌دهنده تفاوت در میزان مصرف آب با رویکرد ردپای آب نسبت به رویکرد سنتی است. همچنین نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد، سرانه ردپای آب هر شهروند در استان اصفهان در سال 1390 برابر با 2767 مترمکعب بود.

چکیده خشکسالی و کم‏ آبی در ایران یک واقعیت اقلیمی است و باتوجه ‏به روند روزافزون نیاز بخش‌های مختلف به آب به‏‏‌ویژه بخش کشاورزی، مشکل خشکسالی در سال‏‏‌های آینده حادتر خواهد شد. این در حالی است که رویکرد حفظ امنیت آبی در سیاست‌‏های توسعه کشور به‏‏‌ویژه در بخش کشاورزی کمتر دیده می‌‏‏شود و سیاست‏گذاری توسعه در ایران منجر به تهدید منابع آب کشور شده و برقراری امنیت آبی را در کشور با چالش جدی مواجه نموده است. از این رو مدیریت منابع آبی و چگونگی به‌‏‏کارگیری آن در ایران نیازمند بازنگری جدی است و ضروری است منابع آب مناطق مختلف از لحاظ فاکتورهای فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی مورد سنجش مستمر قرار گرفته و براساس آن سیاست‏‏‌های توسعه‏‏‌‏ای صورت پذیرد. از این رو هدف مطالعه حاضر بررسی وضعیت امنیت آبی استان‏‌های کشور در سال‌‏های 1390 و 1395 براساس شاخص‏‏‌های امنیت آبی و شناسایی مهمترین متغیرهای موثر برآن است. به ‏این‏ منظور ابتدا با استفاده ‏از روش تحلیل سلسله مراتبی و نظرات کارشناسان و پژوهشگران اهمیت نسبی شاخص‌‏های امنیت آبی تعیین شد و با استفاده از روش‏‌های تحلیل چند معیاره شاخص ترکیبی امنیت آبی استان‏‌های ایران در سال‏‌های 1390 و 1395 ساخته شد. براساس نتایج استان‏‌های خوزستان، تهران، آذربایجان شرقی، کردستان و مازندران در وضعیت بهتر و استان‏‌های قم، یزد، کرمان و سیستان و بلوچستان در وضعیت بدتری از نظر امنیت آبی نسبت به سایر استان‏‌های کشور دارند.

چکیده ‌حفاظت از منابع آبی از ویژگی‌های اصلی توسعه پایدار است و در اسناد بین‌المللی و ملی بر لزوم حمایت از آنها در مناطق تحت حفاظت با هدف حفظ تنوع‌زیستی و خدمات بسیار آن‌ها نظیر تأمین آب شرب تاکید شده است. در گام نخست مطالعه حاضر، منابع آبی سطحی کشور شامل پیکره‌های آبی مهم، رودخانه‌های دائمی و مناطق یخچالی بررسی و پس از تهیه نقشه‌های وضع موجود این منابع، حساسیت اکولوژیک آن‌ها با توجه به معیار‌های پیشنهادی و نظرات کارشناسی مشخص شد. در گام دوم، میزان پوشش‌دهی هر سه منبع آب سطحی توسط شبکه مناطق تحت حفاظت بررسی شد. نتایج نشان داد، معیار‌های رژیم جریان، طبیعی بودن، وسعت، غنای گونه‌ای ماهی‌ها/پرندگان، و وضعیت مدیریت حفاظتی در اولویت توجه برای مدیریت این منابع قرار گرفتند. همچنین، براساس این معیارها، تالاب‌های بختگان، ارژن، میانکاله، چغاخور، شادگان و انزلی و رودخانه‌های کر، کرج، سردآبرود، چهلگرد و سفیدرود حساس‌ترین منابع آبی شناخته شدند. این نتیجه به‌دست آمد که دو طبقه مدیریتی منطقه حفاظت شده و اثر طبیعی ملی نسبت به سایر طبقه‌ها در پوشش‌دهی منابع آبی ضعیف‌تر عمل می‌کنند و رودخانه‌ها نسبت به سایر منابع، کمتر در شبکه مناطق حضور دارند. یافته‌های مطالعه حاضر می‌تواند به‌عنوان راهنمای برنامه‌ریزان حفاظت سرزمین به منظور توجه مناسب به منابع آبی حساس در انتخاب مناطق تحت حفاظت در کشور استفاده شود.

چکیده برآورد تبخیر پتانسیل به صورت برخط می‌تواند در مدیریت منابع آبی پر کاربرد باشد. در این تحقیق استفاده از یک نرم‌افزار برای گوشی‌های هوشمند جهت برآورد تبخیر پتانسیل از سطوح آزاد آب و سطح زمین و همچنین، برآورد امکان کاهش تبخیر ناشی از نصب صفحات فتوولتاییک بر روی پهنه‌های آبی مد نظر می‌باشد. داده‌های مورد استفاده از پایگاه داده شبکه ابری NASA-POWER استخراج می‌شود و نرم‌افزار به صورت هوشمند نقطه انتخابی را نسبت به دو حالت خشکی یا پهنۀ آبی تشخیص داده و محاسبات مربوطه را انجام می‌دهد. رابطه پیشنهادی تحقیق برای برآورد تبخیر پتانسیل با در نظر گرفتن داده‌های میانگین ده ساله سد دوستی (سال‌های 2008 الی 2017) مورد بررسی قرار گرفت و میزان خطای آن و برخی روابط تجربی تبخیر پتانسیل و تبخیر از سطح آزاد آب با میزان تبخیر صورت گرفته از تشت تبخیر مستقر در محل تعیین گردید که نتایج نشان داد، این رابطه نسبت به تمامی روابط مورد بررسی دارای خطای کمتری است. به منظور ارزیابی کارایی رابطه پیشنهادی و داده‌های دریافتی از پایگاه NASA-POWER، مقدار تبخیر خروجی نرم‌افزار با مقادیر داده‌های تشت تبخیر در ایستگاه‌های سینوپتیک برای شش شهر مقایسه شده و صحت مقادیر خروجی نرم‌افزار، در بازه 8 الی 16 درصد برآورد گردید.

چکیده استفاده کارآمد از آب، علاوه بر افزایش عملکرد تولید، می‌‍‌‌تواند سبب بازگشت سرمایه با تأکید بر حفظ منابع آب و محیط‌زیست شود. یکی از راه‌های استفادۀ بهینه از آب در بخش کشاورزی، می‌‍‌‌تواند کاربرد فناوری سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار باشد. در این پژوهش با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی AHP در محیط نرم‌افزار GIS، اولویت اجرای سامانه‌های مختلف آبیاری تحت فشار (کلاسیک ثابت، آبفشان غلطان، مکانیزه خطی و موضعی) در دشت دز بررسی شد. این دشت، پهناورترین دشت و از مهمترین قطب‌های کشاورزی استان خوزستان است. بدین منظور معیارهای تأثیرگذار در اجرای هر یک از روش‌های آبیاری شامل دو معیار اصلی اقتصادی- اجتماعی و فیزیک مزرعه که هرکدام چند زیرمعیار دارند، در نظر گرفته شد. در ادامه، معیارها و زیرمعیارها با توجه به جدول امتیازبندی سلسه مراتبی از ۱ تا ۹ امتیازدهی شدند و پس از محاسبۀ میانگین هندسی وزن نهایی معیارها و زیرمعیارها برای هر گزینه، امتیازهای نهایی وارد سیستم اطلاعات جغرافیایی شد و نقشه‌های گرافیکی برای اولویت اجرای هر روش آبیاری به‌دست آمد. نقشه‌های نهایی به چندین سطح امتیازی طبقه‌بندی و امتیاز نهایی هر سیستم آبیاری با میانگین‌گیری وزنی نسبت به درصد مساحت حاصل شد و اولویت هر یک از انواع روش‌های آبیاری تحت‌فشار جهت اجرا در دشت دز تعیین گردید. نتایج نشان داد که به‌ترتیب 80/46 و 18/54 درصد از مساحت کل دشت برای اجرای انواع آبیاری بارانی و موضعی مناسب است و سامانه آبیاری کلاسیک ثابت با بیشترین امتیاز، به‌عنوان اولویت بالاتر جهت اجرا در این تحقیق انتخاب شد.

چکیده با توجه ‏به پیش‏بینی رشد جمعیت در آینده و خشکسالی‏‌های اخیر در کشور، یکی از چالش‏های اساسی سیاست‏گذاران از یک طرف تامین آب شرب سالم و از طرفی دیگر حل معضلات محیط‏‏زیستی و بهداشتی ناشی از دفع نامطلوب فاضلاب می‏باشد. در راستای حل این مشکل در کلان‌شهر مشهد مقدس، دو شرکت آب منطقه‌‏ای خراسان رضوی و آب و فاضلاب مشهد با همکاری چندجانبه مدل مشترک پساب را با هدف ساخت و اجرای تصفیه‏‌خانه فاضلاب، تامین آب مورد نیاز و بازچرخانی پساب تدوین نموده که به کلیات آن در این مقاله پرداخته شده است. در این طرح به دلیل کمبود اعتبارات عمرانی و منابع داخلی شرکت‌‏ها استفاده از سرمایه بخش خصوصی به روش واگذاری پساب به سرمایه گذار در راستای رسیدن به اهداف محیط‏‏‌زیستی و تامین آب شهر مشهد مطرح شده که مزایای قابل توجهی از دیدگاه بخش خصوصی و کلان جامعه دارد. در این طرح دو بسته سرمایه‏‌گذاری مشترک بین دو شرکت تدوین شده است که به جزئیات آن پرداخته می‏‌شود. آنچه که در این پروژه بسیار مهم است دستیابی به یک مدل مشترک پساب بوده تا بتوان با اجرای آن به درستی به اهداف تعریف شده رسید. اجرایی شدن این طرح کمک قابل توجهی در اجرای بخشی از پروژه‏‌های تصفیه فاضلاب و تأمین آب شهر مشهد در ازای واگذاری پساب می‏‌نماید. در این مدل سرمایه‌گذاری مجموعاً 93 درصد نیاز آبی و 29 درصد ظرفیت مورد نیاز تصفیه فاضلاب تأمین خواهد شد.

چکیده پرورش آبزیان به‏ عنوان یک صنعت در حال رشد در جهان شناخته می‏‌شود. این صنعت مهم تأمین کننده مواد غذایی و درآمد جوامع محلی است. از این‏‌رو، نقش مهمی در پیشرفت اقتصادی کشورها ایفا می‌‏کند. تاکنون فناوری نانو به ‏عنوان یک دانش نوظهور در بسیاری از صنایع مورد استفاده قرار گرفته است که از جمله آن‏ها می‌‏توان به بخش آبزی‏‌پروری اشاره کرد. یکی از جلوه‌‏های فناوری نانو در صنعت آبزی‏‌پروری کاربرد نانو ذرات فلزی می‌‏باشد که با هدف تغذیه آبزیان، بهبود کیفیت آب و کنترل بیماری‏‌ها انجام می‏‌گیرد. اگرچه این مواد کاربرد گسترده‏ای در بخش آبزی‏‌پروری دارند، اما افزایش تولید و استفاده از آن‏ها نگرانی‏‌های زیادی در مورد سمیت بالقوه برای سلامت انسان و محیط‏زیست ایجاد کرده است. تاکنون تحقیقات متعددی در رابطه با تاثیرات سمی نانو ذرات فلزی در محیط‏‌های آبزی صورت گرفته است، اما نقش عوامل محیطی در میزان سمیت این مواد کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر به ‏منظور بررسی اثر برخی از فاکتورهای فیزیکوشیمیایی آب-درجه حرارت، شوری، میزان اکسیژن، سختی آب، میزان اسیدیته (pH) و ترکیبات آلی-بر زیست ‏فراهمی، میزان سمیت و سطح اثرگذاری نانو ذرات فلزی در اکوسیستم‏‌های آبزی انجام شد. یافته‏‌های به ‏دست آمده نشان داد، فاکتورهای مورد نظر نقش موثری در کاهش یا افزایش سطح تاثیرگذاری مواد آلاینده در سیستم‏‌های آبی دارند، بنابراین لازم است اهمیت و اثربخشی این فاکتورها در مطالعاتی که با هدف ارزیابی سمیت نانو ذرات انجام می‏‌شود، مورد توجه قرار گیرد.

چکیده اتلاف بیش از متوسط 30 درصد آب ورودی به شبکه‌های توزیع آب شرب کشور در اثر نشت از شبکه، موجب نگرانی جدی مسئولین شرکت‏‌های آب و فاضلاب کشور شده و یافتن موقعیت نشت در شبکه‌های توزیع یکی از مسائل و دغدغه‌های مهم کاربران و سازمان‌های مربوطه می‌باشد. کاهش میزان نشت در شبکه‌های آبرسانی یکی از روش‌‏های اصلی مدیریت شبکه‏‌ای توزیع آب در کشورهای مختلف به‏ شمار می‏رود. در حال‏ حاضر روش‌‏های متعددی برای شناسایی نشت در شبکه‏‌های آبرسانی ارائه شده است. در این مقاله، مدل‏‌سازی هیدرولیک جریان یک شبکه واقعی توسط نرم‏‌افزار هیدرولیکی WaterGEMS و حل معکوس معادلات جریان، با داشتن مقادیر اندازه‌‏گیری شده فشار در تعدادی از گره‏‏‏‌های شبکه، پیش‌‏بینی محل و میزان نشت موجود در شبکه‌‏های توزیع آب شهر محی‌‏آباد واقع در استان کرمان انجام شد. ابتدا مدل هیدرولیکی شبکه مورد بررسی در نرم‌‏افزار تحلیل هیدرولیکی تهیه و کالیبره شده و مقدار نشت‌‏های موجود برداشت و سپس با تحلیل شبکه برای حالات و مقادیر مختلف وجود نشت‌‏های فرضی، مقادیر فشار در گره‏‌های مختلف شبکه محاسبه شد. در مرحله دوم با استفاده ‏از شبکه‌‏های عصبی مصنوعی، پس از آموزش شبکه، با ارائه فشارهای اندازه‏‌گیری شده در برخی از گره‏‌های شبکه به ‏عنوان داده‏‌های ورودی به شبکه عصبی، موقعیت و مقدار نشت‏‌های احتمالی موجود، پیش‌‏بینی شد. بررسی و مقایسه نتایج حاصل از تحلیل هیدرولیکی شبکه و شبکه عصبی مصنوعی نشان‌دهنده دقت بسیار بالای شبکه‏‌های عصبی مصنوعی در تخمین مقدار و موقعیت نشت‏‌ها بود.

چکیده مراتع به‏ عنوان یکی از اکوسیستم‌‏های طبیعی مهم، نقش برجسته‏‌ای در تولید، پشتیبانی، پالایش، تنظیم و فرهنگ آب دارند. به ‏عبارت دیگر، زندگی اجتماعی آب به مراتع مرتبط است. این مقاله با پرداختن به موضوع ارتباط بین مراتع و آب، کنش دو سویه آنها را بررسی می‏‌کند و به ابعاد تنظیمی، تولیدی-تأمین‌کننده، زیستگاهی-حمایتی و اطلاعاتی-فرهنگی مراتع در زمینه آب می‏‌پردازد. مراتع به‏ دلیل ایجاد سیستم یکپارچه اجتماعی-اکولوژیکی، تعیین‏‌کننده قابلیت‌‏های مختلف مرتبط با آب هستند. در نهایت برای مقابله با کمبود آب، احیا و حراست از مراتع باید به یکی از فعالیت‏‏‌های بنیادین جامعه امروزی تبدیل شود. همان‏گونه که آب ناجی مراتع است، مراتع نیز ناجی و مامنی برای آب است. بنابراین، پایداری در تامین آب، به پایداری زیستی مراتع مرتبط است.

چکیده قانون مدیریت پایدار آب زیرزمینی کالیفرنیا که به اختصار، SGMA (سیگما) شناخته می‌شود، در سال 2014 در بحبوحه خشکسالی پنج‌ساله کالیفرنیا از 2012 تا 2016 به تصویب رسید. این قانون به شکل اساسی نقش‌ها، مسئولیت‌ها، و اختیارات مراجع محلیِ مسئول پیاده‌سازی مدیریت آب زیرزمینی در کالیفرنیا و دستگاه‌های ایالتی ناظر را دگرگون کرده است. در این نوشتار به اختصار، سابقه سیاست‌های آب زیرزمینی کالیفرنیا توصیف می‌شود تا پیشینه و جایگاه قانون جدید در روند تکاملی سیاست آب زیرزمینی روشن شود. سپس به اجمال، مؤلفه‌های اصلی قانون مدیریت پایدار آب زیرزمینی معرفی و تشریح می‌شود.

چکیده مصاحبه با دکتر عادل سپهر، رئیس گروه پژوهشی حفاظت اکوسیستم و مدیریت مخاطرات محیطی،  پژوهشکده آب و محیط‌زیست دانشگاه فردوسی مشهد