فصلنامه آب و توسعه پایدار

چکیده سرمقاله:
سازگاری: کم‌آبی یا زیادی مصرف؟
علی باقری / عضو هیئت تحریریه
 
یادداشت کوتاه:
موانع موجود پیش‌روی تدوین فازهای بعدی برنامه ملی سازگاری با کم‌آبی
بنفشه زهرایی/ مدیر کل دفتر مدیریت مصرف و ارتقای بهره وری آب و آبفا
یادداشت کوتاه:
امتداد خشکسالی‌ها در دهه‌های آینده و لزوم توجه به برنامه مدیریت خشکسالی
آذر زرین/ عضو هیئت علمی گروه جغرافیا و عضو وابسته گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه فردوسی و ریاست پژوهشکده اقلیم‌شناسی و تغییر‌اقلیم

چکیده حکمرانی آب به طیفی از سیستم‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و اداری گفته می‏شود که منابع آب و سیستم‏‌های انتقال آب را در سطوح مختلف جامعه مدیریت و توسعه می‌‏دهد. ازاین‏رو حکمرانی آب بیشتر در مورد روش‏ه‌ای تصمیم‏‌‌گیری است مانند اینکه چگونه، توسط چه کسی و تحت چه شرایطی این تصمیمات گرفته می‏‌شود. یکی از دلایل ناکامی در مسیر توسعه، نداشتن الگوی ملی و بومی برای حکمرانی متناسب با ارزش‌های اجتماعی و سازگار با شرایط فرهنگی و تاریخی ایران می‌‏باشد. در این پژوهش به فراتحلیل نظریه‌‏های حوزه حکمرانی و مدیریت منابع آب در ایران پرداخته شده و صورت‌بندی منظمی از آن‌ها ارائه شده است. همچنین بااستفاده ‏از نرم‏‌افزار تحلیل داده‏‌های کیفی MAXQDA به تحلیل کیفی حکمرانی آب در ایران پرداخته شد. مقاله‌ها براساس اینکه به چه موضوع یا سوالی درباره حکمرانی آب پرداخته‌اند در سه دسته چیستی، چرایی و چگونگی قرار گرفته‌اند. در میان پژوهش‌ها، فزونی و غلبه پژوهش‌هایی که به سوال‌های چیستی و چرایی حکمرانی آب پرداخته‏اند، به چشم می‌خورد این نوع پژوهش‏‌ها بیشتر در حوزه نظریه آزمایی قرار می‎‏گیرند و به نظریه‌سازی و ارائه نظریه منجر نمی‏شوند. درحالی‏که ارائه الگوی جدیدی برای حکمرانی آب کشور به‏صورت کمرنگ‏تری در پژوهش‌‏ها ارائه شده است. بنابراین ضرورت دارد مردم هر کشوری با‏توجه‏به شرایط خودشان به تدوین روش توسعه و پیشرفت کشور اقدام نمایند و به ‏طور مسلم تا زمانی‏که الگوی مناسبی با شرایط ایران ایجاد نشود، این مفاهیم گره‌‏ا‌ی از کار باز نمی‌کند.

چکیده تولید برق و مصرف آب درهم تنیده است. با افزایش جمعیت و افزایش توسعه اقتصادی، نیاز به انرژی افزایش می‏‌یابد و در نتیجه مسائل آب مصرفی در سامانه‏‌های انرژی بسیار پیچیده‌‏تر خواهد شد. اکثر فناوری‌‏های تولید برق برای خنک‏‌کننده، توربین‏‌های بخار و بهره‏‌برداری از نیروگاه‌‏ها به آب احتیاج دارند. میزان آب مورد نیاز انواع مختلف فناوری‏‌های تولید برق متفاوت است. این پژوهش میزان آب مصرفی توسط نیروگاه‌‏های چرخه ترکیبی ایران را بررسی کرده و رابطه تنگاتنگ میزان تولید برق و میزان آب مصرفی جهت تولید برق را شناسایی کرده و با مدیریت مصرف آب و انرژی به بهبود شرایط در راستای حفظ محیط‌‏زیست کمک می‏‌نماید. در این پژوهش ابتدا به مطالعات کتابخانه‏‌ای و بررسی مطالعات مشابه در ایران و جهان پرداخته شد و ضرایب و روش‏‌های محاسبه میزان آب مصرفی از آن‌ها استخراج شد. میزان آب مصرفی هر نیروگاه از حاصل ضرب میزان تولید برق و WCF مربوط به سیستم خنک‏‌کننده خشک و نوع نیروگاه با سوخت گاز طبیعی به‌‏دست آمد. در نهایت داده‏‌های به‌‏دست آمده از محاسبات با داده‏های واقعی آب مصرفی در فرآیند تولید برق (آب دمین) مقایسه شد. بررسی‏ها نشان داد استفاده از ضرایب مصرف آب بین‌‏المللی نتایج بسیار متفاوتی را در مقایسه با داده‏‌های واقعی برآورد می‏کنند. لذا استفاده از ضرایب مصرف آب برای کشور ایران قابل استفاده نمی‌‏باشد.

چکیده لازمه حکم‌‏روایی خوب و مدیریت مشارکتی-تطبیقی در هر موضوعی، شناخت افراد و نهادهای مرتبط است. در این بین، واژگان مختلفی برای نام‌گذاری و تفکیک آنها از یکدیگر به‏ کار گرفته می‏‌شوند. هدف اصلی این مقاله، روشن‏گری در مورد واژه گروداران و انواع آنها در حکم‌‏روایی خوب منابع طبیعی (آب، زیستگاه‏‌های طبیعی و مسائل محیط‌‏زیستی) است. این پژوهش با به‏کارگیری روش تحلیلی-توصیفی، تفاوت معنایی واژه گروداران با عناوینی همچون ذی‌‏نفعان و دست‌‏اندرکاران را مشخص می‏‌سازد. سپس گروداران را در دو دسته و 11 گروه تقسیم‌‏بندی می‏‌نماید. یافته‏‌های پژوهش بیانگر آن است که درک نادرست یا محدود از واژه گروداران منابع طبیعی، به‏‏ همراه عدم به ‏کارگیری صحیح نقش‏‏‌‏ها، می‌‏تواند به شکست طرح‌‏ها و نابودی منابع طبیعی بیانجامد. همچنین‏ بیان می‏‌کند، بحث تحلیل گروداران و مشارکت گروداران از این جهت مهم است که امروزه ایجاد موازنه بین نیازها، خواسته‌‏ها و انتظارات متفاوت گروداران مختلف، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته و البته پیچیدگی‌‏های زیادی نیز دارد. در نتیجه، شناسایی، تحلیل و مشارکت گروداران، اساس مدیریت مشارکتی-تطبیقی و حفاظت پایدار است. در پایان، ضرورت اتخاذ سیاست‌‏‏های باز برای جلب همکاری گروداران تببین می‏‏شود.

چکیده شتاب روز افزون در شکل‏گیری محیط‌های پیچیده و پویا و اهمیت آن در راهبری سازمان‌های عصر حاضر باعث شده است برنامه‌ریزی استرات‍ژیک در صدر اهداف شرکت‏‌ها قرار گیرد. مدیریت استراتژیک به ‏عنوان هنر و علم تدوین، اجرا و کنترل استراتژی‌هایی است که سازمان را قادر می‏سازد به هدف‌های بلندمدت خود دست یابد. هدف از این پژوهش مطالعه و بررسی عوامل تأثیرگذار بر اهداف سازمانی برای برنامه‌ریزی استراتژیک سازمان‌ها می‌باشد. پژوهش حاضر از نظر نحوه گردآوری داده‌ها توصیفی-پیمایشی و نوع پژوهش بر مبنای هدف، کاربردی است. در جامعه آماری 181 نفر از خبرگان شاغل در شرکت آبفای قم و با روش نمونه‏گیری تصادفی تعداد 108 نفر محاسبه شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد شش عامل "روشن بودن عملیات"، "همراستایی"، "ویژگی‌های محیطی"، "همسویی با ساختار سازمان"، "عدم تکرار"و"تشخیص حوادث پیرامونی" از مولفه‌های اصلی و تعیین کننده هدف‌گذاری در برنامه‌ریزی استراتژیک می‌باشند. با توجه ‏به ضرایب رگرسیونی به‏‌دست آمده، بیشترین اثرگذاری مربوط به متغیر "همراستایی" با ضریب رگرسیون 321/0می‌باشد. به عبارتی دیگر اهداف سازمان باید در عین تنوع و فراوانی، وحدت و یگانگی داشته باشند. استفاده از نتایج به‌‏دست آمده در شرکت‌های آب و فاضلاب کشور می‌‏تواند در تدوین و جاری‏‌سازی استراتژی‌ها به‏ عنوان راهنما و تسهیل‌گر عمل نماید.

چکیده هدف از این تحقیق، واکاوی موانع مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی از دیدگاه گندمکاران روستاهای شهرستان مراغه، برای ارائه راهکارهای مناسب جهت بهبود مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی و کاهش مشکلات بود. جامعه آماری پژوهش گندمکاران آبی روستاهای شهرستان مراغه بودند (240=N) که با استفاده از جدول مورگان، حجم نمونه آماری 149 نفر محاسبه شد. به ‏منظور دستیابی به نمونه‌‏ها در این پژوهش، از روش نمونه‏‌‏گیری طبقه‌ای با انتساب متناسب استفاده شد. پرسشنامه ابزار اصلی پژوهش بود که با استفاده از مرور منابع و مصاحبه با صاحب‏نظران طراحی و روایی محتوایی آن مورد تأیید قرار گرفت. برای بررسی پایایی آن 30 پرسشنامه تکمیل و مقدار آلفای‏کرونباخ آن 0/85 به‏ دست آمد که نشان‏‌دهنده پایایی قابل قبول پرسشنامه بود. با استفاده از تکنیک تحلیل عاملی اکتشافی موانع مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی به هفت دسته موانع اقتصادی، چاه‌‏های غیرمجاز و بهره‏‌برداری بی‏رویه، مدیریت نامناسب، ویژگی‏‌های کانال، نگرش و کمبود دانش فنی، اقلیم و ترویج و ارتباطات طبقه‌‏بندی شدند که در مجموع 67/15 درصد تغییرات واریانس کل را تبیین می‏‌کردند. نتایج تحقیق نشان داد آموزش و افزایش آگاهی، مشارکت‏‌دادن کشاورزان در امر مدیریت منابع، حمایت‏‌های مالی از کشاورزان جهت بهینه‏‌سازی روش‌‏های آبیاری و تصویت قوانین مفید و موثر از سوی دولت جهت جلوگیری از حفر چاه‌‏های غیرمجاز در کشور و همچنین منطقه مورد مطالعه موجب تحقق بهتر و سریع‏تر مدیریت پایدار منابع آب خواهد شد.

چکیده این پژوهش از نوع مطالعات کاربردی بوده و روش پژوهش از نوع توصیفی-پیمایشی می‌باشد و به‌منظور دستیابی به هدف از روش علی-مقایسه‌ای استفاده شد. جامعه آماری این پژوهش را کارشناسان و متخصصان باتجربه در زمینه‌ی مسائل دریاچه ارومیه تشکیل دادند. روش نمونه‌گیری هدفمند از نوع گلوله برفی بود و ابزار تحقیق، پرسشنامه‌ و روایی آن براساس نظرات اساتید و کارشناسان تائید شد. برای تعیین میزان پایایی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد و برای هریک از شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی به‏صورت مجزا محاسبه شد. تجزیه و تحلیل داده‌ها از طریق نرم‌افزار SPSS صورت گرفت، علاوه‏بر آمار توصیفی، از آمار استنباطی نظیر آزمون‌های مقایسه‌ای استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد خشک‌شدن دریاچه ارومیه بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و محیط‏زیستی روستاهای پیرامون تاثیر گذاشته است. همچنین نتایج حاصل از تحلیل سلسه‌مراتبی (AHP) برای اولویت‌بندی پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی خشک‌شدن دریاچه ارومیه نشان داد، پیامد محیط‌زیستی با میانگین وزن نهایی 7/407 بیشترین اهمیت، پیامد اجتماعی با میانگین وزن نهایی 2/623 در درجه دوم اهمیت و پیامد اقتصادی با میانگین وزن نهایی 1/393 در درجه سوم اهیمت قرار گرفت. بنابراین پیشنهاد می‎‏شود به‏ منظور جلوگیری از فاجعه محیط‌زیستی و بروز پیامدهای تخریب کننده آن اقدامات عاجل در نجات دریاچه ارومیه توسط مسئولین دولتی، مراکز علمی و افراد خبره با بهره‌گیری از تمامی ظرفیت‌های داخلی و کمک‌های بین‌المللی انجام گیرد تا از تکرار فاجعه محیط‏زیستی دریاچه آرال در این منطقه از کشور جلوگیری شود.

چکیده کشور ایران، در یکی از مناطق گرم و خشک جهان، خاورمیانه، قرار گرفته است. چنین موقعیت جغرافیایی شرایط خاصی را به‏ صورت هم‏زمان بر تأمین آب و برق مورد نیاز کشور تحمیل نموده است. تأسیسات آب و فاضلاب از زیرساخت‏‌های استراتژیک می‏‏‌باشد که نیاز به بهره‏‌گیری از انرژی‏‌های تجدیدپذیر و پاک در تأمین توان مورد نیاز آن به خوبی احساس می‏‌شود. این مقاله مروری بر تجربیات و فرآیندهای آب و فاضلاب که از انرژی خورشیدی خصوصاً برق فتوولتائیک بهره می‌‏گیرند خواهد داشت و در خلال آن به سیاست‏‌های داخل کشور در خصوص قراردادهای خرید تضمینی برق و تأثیر آن بر انگیزه سرمایه‏‌گذاری در این بخش توسط ارگان‏‌هایی همچون آبفا نگاهی انتقادی و تحلیلی دارد. در نهایت، وضعیت شرکت‏های آب و فاضلاب شهری و روستایی کشور از نظر میزان مصرف انرژی، میزان سرمایه‏‌گذاری در تولید برق خورشیدی و صرفه‏‌جویی به‏ دست آمده از این بابت بررسی می‏‌شود. نتایج نشان داد، 1652 کیلووات پنل فتوولتائیک در بدنه شرکت‌‏های آب و فاضلاب شهری نصب شده که چیزی در حدود یک دهم درصد از مصرف سالانه برق در این بخش را پوشش می‏‌دهد. در بخش چالش‌‏ها، نکاتی مطرح خواهد شد که در صورت اجرایی شدن، می‏‌تواند بر گسترش سرمایه‌‏گذاری در زمینه تولید برق فتوولتائیک جهت مصرف تأسیسات آب و فاضلاب تأثیرگذار واقع شود. این چالش‌‏ها به دو گروه الف) دشواری تأمین مالی طرح‏‌های انرژی خورشیدی در سازمان آب و فاضلاب، و ب) عدم اطلاع‌رسانی کافی و صحیح و کمبود آموزش نیروی انسانی سازمان در خصوص کاربردها و مزایای انرژی‏‌های تجدیدپذیر قابل تقسیم می‌‏باشد.

چکیده این پژوهش با بررسی میدانی نقش و عملکرد پساب بر میزان رشد و نگهداری فضای سبز شهری در قالب یک پژوهش با طراحی آزمایش و ساخت بلوک برای دو گونه مختلف به‌عنوان یک پایلوت واقعی، زمینه ارزیابی امکان استفاده مجدد از پساب تصفیه‏خانه شهرک اکباتان را فراهم کرده است. در این تحقیق با هدف شناسایی منابع آب پایدار در راستای بازچرخانی حداکثری و آسیب‌شناسی پتانسیل استفاده از پساب شهر تهران جهت پیاده‌سازی اهداف اکولوژی انسانی توسعه پایدار، تأثیر آبیاری با پساب تصفیه شده برروی خصوصیات رویشی (شامل ارتفاع، تعداد شاخه و...) دو گونه گیاهی خرزهره (Nerium oleander) و فستوکا (Festuca) بررسی شده است. رشد و عملکرد گیاهان منتخب تحت شرایط تیمار کامل از پساب و آب چاه، بررسی و مقایسه شد. به این منظور، این تحقیق در فضای باز و در قالب طرح آزمایش‌های کاملاً تصادفی (CRD) چند مشاهده‌ای و در سه تکرار اجرا شد. نتایج نشان داد، میزان رشد اندام‌های مختلف گیاهان تحت تأثیر شرایط تیمار،رشد محسوس و قابل بررسی در پی دارد خرزهره بیشترین تأثیر را در ارتفاع و قطر تاج ‌پوشش از تیمار پساب پذیرفت، درحالی‏که تأثیر تیمار پساب در فستوکا علاوه‏ بر ارتفاع و تاج‌ پوشش، روی طول برگ نیز بود. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت استفاده از پساب تصفیه شده جهت آبیاری فضای سبز شهری میسر است و منجر به رشد مطلوب‌تر گیاهان می‌شود.

چکیده استفاده از راهکارهای مدیریتی برای افزایش شاخص کارایی مصرف آب در مزارع کشاورزی، یکی از گزینه‌های عملی برای مقابله با کم‌آبی به شمار می‌رود. خاک‌ها و آب‌های نامتعارف ازجمله منابعی هستند که با مدیریت صحیح و با داشتن شناخت کامل از آنها می‌توانند در کشاورزی مورد استفاده قرار گیرند. هدف از مطالعه حاضر، معرفی روش کاشت گندم در داخل جویچه‌هایی به عرض 60 سانتی‌متر با ماشین خطی‌کار کف‌کار و آبیاری شیاری به‌عنوان جایگزینی مناسب برای روش کشت مرسوم منطقه (بذرپاشی دستی و آبیاری کرتی) در شرایط اراضی شور حاشیه دریاچه ارومیه بود. برای اجرای تحقیق هر دو روش کاشت و آبیاری گندم، در دو قطعه زمین با خاک شور پیاده و در هریک از قطعات، اجزای عملکردی محصول، عملکرد دانه، میزان آب مصرفی، کارایی مصرف آب و نحوه توزیع شوری خاک اندازه‌گیری شد. نتایج این بررسی بیانگر آن است که استفاده از روش کاشت گندم در داخل شیار آبیاری توسط خطی‌کار کف‌کار و آبیاری شیاری در شرایط خاک‌های شور به‏جای روش کاشت دست‌پاش و آبیاری کرتی، باعث افزایش عملکرد محصول به میزان 381 کیلوگرم در هکتار و کاهش میزان مصرف آب تا حدود 23 درصد گردید و پیرو آن کارایی مصرف آب در تولید گندم حدود 33 درصد افزایش یافت. بنابراین با توجه ‏به کمبود آب کشاورزی در منطقه و مصرف بیش‌ازحد آب در روش آبیاری کرتی، روش کاشت گندم با خطی‌کار کف‌کار و آبیاری شیاری به‌ویژه در شرایط خاک‌های شور توصیه می‌‏شود.

چکیده به موازات گرمتر شدن کره زمین و کاهش منابع آب شیرین، رویکرد نوین برای ارتقاء بهره‌وری آب محصولات کشاورزی معطوف به نقش آب مجازی نهفته در محصولات کشاورزی است؛ به‏طوری‏که الگوی تولید مبتنی بر هدف حداکثرسازی بهره‌وری آب به تدریج جایگزین الگوهای سنتی مبتنی بر هدف حداکثرسازی بر مبنای تولید و عملکرد می‌شوند. در این مطالعه با استفاده از الگوریتم تاپسیس، الگوی کشت حاصل از بهینه‌سازی با هدف حداکثرسازی بهره‌وری آب محصولات زراعی منتخب با الگوی کشت رایج حاصل از هدف حداکثرسازی سود در استان‌های سمنان و ایلام مقایسه شد. نتایج حاصل از بررسی و رتبه‌بندی محصولات در دو الگوی کشت فوق نشان می‌دهد، در هر دو استان مقادیر ضریب نزدیکی محصولات در الگوی کشت بهینه نسبتاً بالاتر از الگوی کشت فعلی است. به‌عبارت دیگر، تحت شرایط یکسان (یعنی ثابت ماندن سطح زیرکشت، قیمت محصولات و هزینه متوسط تولید) الگوی کشت حاصل از هدف حدکثر بهره‌وری آب در استان‌های مورد بررسی، در مقایسه با الگوی کشت حاصل از حداکثرسازی سود وضعیت بهتری دارد.

چکیده مدیریت ریسک در واقع پیشگیری، برنامه‌ریزی و ارزیابی برای کاهش و به حداقل رساندن عواقب احتمالی بحران‌هاست که از طریق برنامه‌ریزی حاصل می‌شود. اولین گام برای مقابله با بحران خشکسالی در نواحی مختلف کشور و تعدیل اثرات آن، شناخت و درک واقعیت خشکسالی به ویژه اثرات متقابل پیامدها و علل چندگانه آن است. خشکسالیِ گستردۀ بهار 1400 در ایران، نمادی از رویدادهای اقلیمی فرین تحت شرایط تغییر اقلیم است که چالش‌های پیچیده تأمین آب را برای مصارف رقابتی در مناطق مختلف در زمان کمبود شدید برجسته می‌کند. نگرانی روزافزونی در مورد ناکارآمدی شیوه‌های کنونی مدیریت خشکسالی که عمدتاً مبتنی بر مدیریت بحران است، افزایش یافته است. این روش‌ها واکنش‌پذیر هستند و بنابراین فقط علائم (تأثیرات) خشکسالی را بررسی می‌کنند و از بررسی علل اصلی آسیب‌پذیری‌های مرتبط با اثرات آن، غافل‌اند. از طریق اتخاذ سیاست‌های ملی خشکسالی که متمرکز بر مدیریت ریسک هستند و با ارائه برنامه‌های کاهش اثرات خشکسالی یا آمادگی در سطوح مختلف، می‌توان ظرفیت مقابله با خشکسالی را در سطح کشور بهبود بخشید. اکنون زمان اتخاذ رویکردی است که بر اساس آن بتوان بر کاهش خطر خشکسالی تأکید کرد، با توجه به اثرات پیچیده خشکسالی و افزایش فراوانی، شدت و توالی زمانی رخدادهای خشکسالی همراه با تغییر اقلیم نیاز است تا شناختی صحیح از این پدیده مخرب اقلیمی داشت. در این یادداشت، مفاهیم اساسی خشکسالی، اصول و اهداف سیاست‌های خشکسالی و روند برنامه‌ریزی خشکسالی که در تهیه برنامه‌های تعدیل اثرات خشکسالی موثر است، مورد بحث واقع می‌شود.