فصلنامه آب و توسعه پایدار

چکیده سرمقاله: 
دانش بومی مدیریت منابع آب و بازخوانی آن با زبان دانش امروزی
علی باقری/ عضو هیئت تحریریه؛ و علیرضا شجاعی شاهرخ آبادی / دانش‌آموخته رشته مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب، گروه مهندسی و مدیریت آب دانشگاه تربیت مدرس

یادداشت کوتاه:
دانش بومی و راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت: پیوندی برای آینده پایدار
سید محمدمهدی نوربخش/ دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، اقلیم و محیط‌زیست معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری

چکیده تأمین آب با روش‌‏های نوین همواره مورد تأکید پژوهشگران و دولتمردان بوده است. کم‌‏آبی و خشکسالی‏‏‌های چند سال اخیر در کشور ایران، رویکرد کشاورزی را از شیوه‏‌های سنتی به سمت شیوه‏‌های نوین، به ویژه کشت گلخانه‌‏ای، سوق داده است. مزایای این کشت در کاهش هدررفت انرژی، آب و همچنین امکان کنترل آفات و بیماری‌‏ها، منجر به افزایش به‌‏کارگیری این شیوه در کشور شده است. امروزه به‏‌کارگیری پنل‏‌های خورشیدی به‏‌عنوان بام سازه برای تأمین انرژی تجدیدپذیر نیز به این فرایند افزوده شده است. در این پژوهش با انتخاب بخشی در منطقه بشاگرد استان هرمزگان، ساخت سازه گلخانه با سقف پوشش داده شده با پنل‌‏های خورشیدی ارگانیک با جهت‌‏گیری‏‌های جنوب-سو و شرق-غرب بررسی شده است. مدل‌‏سازی با استفاده از نرم‌‏افزار PVSol نشان داد انرژی تولیدی از این دو نوع پوشش شرق–غرب و جنوب-سو به ترتیب 54293565 و 43697736 کیلووات ساعت در سال است. در کنار جنبه تولید انرژی، بر اساس تخمین و برآورد‏های انجام شده، به‏‌کارگیری بام و قراردادن آن به شکل شیب‌دار باعث جمع‏آوری حدود 7500 مترمکعب آب ناشی از باران خواهد شد. این مقدار از آب جمع‏‌آوری شده در حدود 4% از آب مصرفی این مجموعه گلخانه‌‏ای است.

چکیده دسترسی به منابع آب و کمبود آن یکی از مهمترین مسائل جهان امروزی است که بعضی از کشورها با آن مواجه هستند. استان کابل در کشور افغانستان در دو دهه اخیر شاهد کاهش منابع آبی تحت تاثیر عوامل طبیعی و انسانی است. هدف این پژوهش، استفاده از داده‌‏های ماهواره‌‏ای و تکنیک‏‌های سنجش از دور برای بررسی تغییرات منابع آب سطحی و زیرزمینی در این استان است. به ‏این‏ منظور از داده‌‏ها و محصولات ماهواره‏ای موجود در سامانه گوگل ارث انجین در بازه زمانی 2000 تا 2022 و داده‏‌های اقلیمی ایستگاه‌‏های زمینی در بازه زمانی 2006 تا 2021 استفاده شده است. این داده‌‏ها عبارتند از: داده‌‏های تبخیر-تعرق، شاخص پوشش گیاهی (EVI)، محصول جهانی پهنه‏‌های آب سطحی، داده ماهواره ثقل‌سنجی (GRACE)، تصاویر شبانه ماهواره OLS، تصویر ماهواره سنتینل 2، تصویر ماهواره لندست 7، داده‌‏های دما، رطوبت و بارندگی. روند تغییرات داده‏‌های مورد استفاده از طریق آزمون من-کندال مورد تحلیل قرار گرفت و سطح معنی‏‌داری این داده‏‌ها بررسی شد. روش طبقه‌‏بندی نظارت شده بر روی تصاویر لندست سال 2002 و سنتینل سال 2022 برای محاسبه مساحت پوشش گیاهی، پهنه آبی، مناطق مسکونی و اراضی بایر استفاده شد. نتایج به‌‏دست آمده نشان داد در اکثر ماه‌‏های سال روند سطح آب زیرزمینی در سطح 95 درصد معنی‌‏داری و کاهشی است و کاهش روند تغییرات مساحت پهنه‏‌های آب سطحی استان کابل، تحت تاثیر عوامل طبیعی و انسانی است. از جمله این عوامل کاهش میزان بارندگی، افزایش دما، افزایش تبخیر-تعرق، افزایش مساحت پوشش گیاهی و توسعه کالبدی شهر کابل و افزایش جمعیت بهره‌‏بردار از منابع آب می‏‌باشد.

چکیده از مهمترین منابع حیات انسانی که در معرض خطر آلودگی‏های انسان‌ساز است منابع آبی همچون آب‌های زیرزمینی و به‏خصوص رودخانه‌ها هستند. رودخانه بزرگ کشف‌رود در شمال شرق ایران، رودخانه‌ای فصلی است که امروزه با چالش‌های زیادی مواجه می‌باشد. در حال حاضر در محدوده‌ای از این رودخانه تاریخی (پرکندآباد تا خروجی حوضه) فاضلاب شامل انواع فاضلاب‌های صنعتی، شهری، کشاورزی و حتی دامی جاری است و آن را به آبراهه‌ای برای انتقال فاضلاب تبدیل کرده است. در این پژوهش، با رویکرد بررسی پژوهش‏ها و مطالعات انجام شده در زمینه مسائل و مشکلات این رودخانه همچون آلودگی، تغییر اقلیم و اثرات آن و نیز کاهش رواناب و خشکسالی به بیان بحران گریبان‏گیر کشف‌رود و سپس به بررسی راه‌کارهای برون رفت از شرایط موجود پرداخته‌ شده است. در فرآیند این تحقیق برای بررسی مشکلات کشف‌رود از پژوهش‌های پیشین، بازدید منطقه و گفتگو با اهالی محل و نیز در جهت راستی آزمایی موارد فوق از نظر کارشناسان آب‌منطقه‌ای به‏عنوان متولی این آبراهه استفاده شده است. بررسی‌ها نشان داد راجع به مسئله آلودگی کشف‌رود پژوهش‌های محدودی صورت گرفته است و ضرورت مطالعه‌ای جامع که به‌صورت علمی در آن به ارائه راهکارهای مناسب حل مشکل آلودگی رودخانه بپردازد آشکار است. در نهایت با تحلیل راه‌حل‌های ارائه شده در مطالعات پیشین و جمع‏بندی نکات مثبت و منفی در پیشنهادهای ارائه شده، با ارائه 13 راهکار کاربردی سعی شد بهترین راه‌حل‌ها برای رفع مشکل این رودخانه مهم ارائه شود.

چکیده یکی از مسائل پرچالش در مدیریت منابع آب، پیامدهای تغییر اقلیم بر پیکره آبی هر سرزمین است. بررسی اثرات تغییر اقلیم بر افغانستان که سرچشمه‌ای مهم برای منابع آب ایران است، ضروری است. به منظور بررسی ویژگی‌های دما و بارش و روند تغییرات آن‌ها در افغانستان و دو حوضه هیرمند و هریرود از داده‌های شبکه‌ای MSWX در یک دوره 40 ساله (2020-1981) استفاده شد. جهت بررسی پیش‌نگری‌‌های آینده از برونداد پنج مدل CMIP6 در دوره آینده نزدیک (2050-2026) استفاده و به منظور کاهش عدم قطعیت مدل‌های منفرد، یک چندمدلی همادی تولید شد. بررسی متوسط پهنه‌ای بارش نشان داد که به ‌ترتیب 11/2، 12/2 و 12/3 میلی‌متر/دهه از بارش افغانستان، حوضه‌های هیرمند و هریرود در چهار دهه اخیر کاسته شده است. در مقابل، متوسط پهنه‌ای دما 0/43، 0/45 و 0/57 درجه سلسیوس/دهه به ترتیب در افغانستان، هیرمند و هریرود افزایش یافته است. نتایج نشان داد دما در هر سه منطقه مورد بررسی طی دوره آینده نزدیک تحت دو سناریو SSP2-4.5 و SSP5-8.5 دارای بی‌هنجاری مثبت خواهد بود. در مقابل، بارش تحت سناریو SSP2-4.5 در مناطق شمالی افغانستان و دو حوضه مورد بررسی و تحت سناریو SSP5-8.5 در کل پهنه افغانستان و دو حوضه، بی‌هنجاری منفی خواهد داشت.

چکیده تغییرات اقلیمی از جمله خشکسالی یک عامل مهم تهدید توسعه پایدار به ‏شمار می‌رود. کسب‌وکارهای کارآفرینانه به‏ دلیل انعطاف‌پذیری و سازگاری با تغییرات محیطی برای پاسخ به شرایط بحرانی، غیرقابل‌انکار است. این پژوهش با هدف «واکاوی پاسخ‌های کارآفرینان به بحران آب» انجام شد. ضمن شناسایی پاسخ‌ها، به شناسایی اثرات بحران آب بر کارآفرینان و پیامدهای اقدامات کارآفرینان به عملکرد کسب‌وکار پرداخته شد. پژوهش از نظر نتیجه، کاربردی و از نوع کیفی- مطالعه موردی می‌باشد. جامعه پژوهش، کسب‌وکارهای کارآفرینانه در سه استان فارس، هرمزگان و اصفهان و در زمینه‏‌های فعالیت کشاورزی، فراورده‌های غذایی، گردشگری، مواد معدنی و صنعتی و دام‌پروری که تحت تأثیر بحران آب قرار داشتند، می‏‌باشد. با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند داده‌ها به‌وسیله مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته در بازه زمانی بهمن و اسفند ماه سال 1401 گردآوری شد که پس از انجام 13 مصاحبه پژوهش به اشباع نظری رسید. تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها به‌وسیله تحلیل محتوای کیفی صورت گرفت. یافته‌ها نشان داد بحران آب بر دو مرحله زنجیره ارزش کسب و کار یعنی «زنجیره تأمین» و «زنجیره تولید»، تأثیر داشته است. تأثیرات زنجیره تأمین شامل تأثیر بر منابع آبی و مواد اولیه و تأثیرات تولید نیز در برگیرنده تأثیر بر محصول، فرایند، دارایی‌ها و عوامل تولید است. نتایج حاکی ‏از آن است کارآفرینان با سه راهبرد، متنوع‌‏سازی، قراردادهای همکاری و اصلاح فرایندها به این اثرات واکنش نشان داده‏‌اند. همچنین مشخص شد پاسخ کارآفرینان به بحران آب ابعاد عملکرد بنگاه (عملکرد عملیاتی، عملکرد مالی، عملکرد اجتماعی، عملکرد محیط‏زیست) را تحت تأثیرات مثبت و منفی قرار می‌دهد.

چکیده تاکنون تحقیقات متعددی در زمینه‌های مختلف بحران کم‌آبی انجام شده است که اکثراً در زمینه‌های زیست‌محیطی و اقتصادی بوده است و در تعداد کمی از آنها به تأثیر عناصر فرهنگی به عنوان عامل تعدیل‌کننده آثار این بحران، توجه شده است. پژوهش حاضر با هدف ارائه یک الگوی پارادایمی از تاب‌آوری فرهنگی در بحران کم‌آبی زاینده‌رود، شکل گرفته است که به روش کیفی و با رویکرد داده بنیاد انجام شده است. با استفاده از نمونه‌گیری نظری و به روش گلوله برفی، تعداد 24 نفر از افراد که ضمن علاقه‌مندی و داشتن دغدغه در زمینه مسائل مربوط به کم آبی، دارای اطلاعات، تجربه و یا دانش کافی در این زمینه بودند، انتخاب شدند و در طول مصاحبه عمیق نیمه‌ساختاریافته، پاسخ‌های خود را بیان کردند. تجزیه و تحلیل داده‌ها، با روش کلایزی در چارچوب نظریه زمینه‌ای انجام شد. از روش ارزیابی لینکولن و گوبا جهت اعتبارسنجی پژوهش استفاده شد. اعتبار داده‌ها با بازگشت به مصاحبه‌شوندگان و دو کدگذار تأیید شد. یافته‌های پژوهش، 22 مقوله بود که «پذیرش پدیده کم‌آبی به عنوان یک واقعیت» به عنوان مقوله محوری، 3 مقوله شرایط علّی (اطلاعات کافی، سواد آبی، ارتباطات)، 4 مقوله شرایط زمینه‌ای (امیدواری، اعتقادات‌مذهبی، دلبستگی به ‌‌سکونت‌گاه، وابستگی اقتصادی)، 5 مقوله شرایط مداخله‌ای (اعتماد، عمل‌گرایی، طرز تلقی،‌ مسئولیت‌ اجتماعی، همکاری جمعی)، 5 مقوله راهبردها (تغییر‌در عادت‌واره‌های خود و دیگران، مشارکت، پیشگیری، صرفه‌جویی) و 4 مقوله پیامدها (بهره‌وری، کارآفرینی، خلاقیت و آگاهی) دسته‌بندی شدند.

چکیده سیلاب‌دشت رودخانه‌ها نقش به‏‌سزایی در انتقال دبی سیلاب دارند. در این پژوهش توزیع قائم سرعت‌های طولی و عرضی جریان و میزان دبی گذرا از مقاطع مختلف کانال اصلی در پیچان‌رودهای سیلابی تحت اثر تغییر عرض سیلاب ‌دشت و عمق نسبی بررسی شد. باتوجه ‏به اینکه عرض سیلاب ‌دشت در طول مسیر رودخانه دائماً در حال تغییر است، در این پژوهش از چهار کانال مرکب پیچان با عرض سیلاب ‌دشت‌ 3/3، 4/31، 5/32 و 6/33 متر و سه عمق نسبی 0/26، 0/35 و 0/45 استفاده شد. نتایج به‏ دست آمده از شبیه‌سازی عددی نشان داد با افزایش عرض سیلاب‌ دشت از مقدار سرعت‌های عرضی و طولی جریان کاسته می‌شود. تغییرات در سرعت‌های عرضی و طولی جریان باتوجه‏به تغییر عرض سیلاب ‌دشت در مقاطع میانی و بالای عمق لبریز کانال اصلی محسوس‌تر است به‏ طوری‌که با افزایش 92 درصدی عرض سیلاب ‌دشت، مقدار حداکثر سرعت عرضی و طولی جریان در مقطع میانی، به ترتیب 21 و 25 درصد کاهش می‌یابد. همچنین براساس نتایج این پژوهش، با افزایش 92 درصدی عرض سیلاب ‌دشت، مقدار سرعت متوسط جریان و دبی عبوری از مقاطع مختلف کانال اصلی به ترتیب 24 و 33 درصد کاهش می‌یابد. 

چکیده فرسایش داخلی از متداول‌ترین علل شکست سدها است و ریزشویی یکی از انواع فرسایش داخلی محسوب می‌شود که با نشست خاک و ایجاد فروچاله همراه است. ریزشویی به طور معمول در خاک‌های ناپایدار داخلی اتفاق می‌افتد. سد بار در شهر نیشابور که بر روی پی آبرقتی با دانه بندی گسسته و موقعر رو به بالا قرار گرفته است، بعد از آبگیری دچار نشست و فروچاله شده‌ است. در این پژوهش به بررسی پتانسیل ریزشویی در خاک منطقه و تأثیر عوامل تراکم و سربار بر فرسایش داخلی پرداخته شده است. در ابتدا آزمایش های شاخص بر روی نمونه خاک انجام شد و سپس با توجه به دانه‌بندی نمونه و کاربرد معیارهای تجربی موجود برای خاک، احتمال ریزشویی به سه روش بررسی شد که دو روش خاک را ناپایدار و یک روش پایدار نشان داد. در ادامه برای بررسی اثر تراکم، نمونه خاک در تراکم‌های مختلف و تحت چهار بار آبی، مورد آزمایش ریزشویی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که خاک مورد نظر دارای پتانسیل ریزشویی بوده و ناپایدار داخلی است. علاوه بر آن اثر کاهشی تراکم بر فرسایش در آزمایش‌ها مشاهده گردید، میزان ذرات ریز شسته شده نمونه از 4/5 درصد در تراکم70 درصد به 0/37 درصد در تراکم 85 درصد کاهش یافت. همچنین با افزایش تراکم از 70 درصد به 85 درصد میزان نشست از 13/3 درصد به 3/33 درصد کاهش یافت.

چکیده در قرون اولیه، بم دومین شهر عمده کرمان به حساب می‌آمده و مرکزی پررونق بوده که با سیستان و خراسان روابط تجاری داشته است. در این نوشتار گزارشی از نحوه بهره برداری از منابع آب در این منطقه ارائه شده است.

چکیده خانم مالین فالکن‌مارک، آب‌شناس برجسته سوئدی، در سوم دسامبر ۲۰۲۳ در سن ۹۸ سالگی چشم از جهان فروبست. او به خاطر تلاش‌های بی‌وقفه و ابداعات ارزشمندش در زمینه استفاده پایا از منابع آب برای برآوردن نیازهای انسان و اکوسیستم شناخته شده است.
فالکن‌مارک در سال 1925 در استکهلم سوئد متولد شد. او در دانشگاه اوپسالا در رشته هیدرولوژی تحصیل کرد و در سال 1964 به عنوان اولین زن سوئدی، دکترای این رشته را اخذ نمود.
فالکن‌مارک در طول دوران حرفه‌ای پربار خود، سهم بسزایی در درک صحیح و مدیریت جامع منابع آب در سطح ملی و بین‌المللی ایفا کرد.

چکیده کتاب «مدیریت آب» حاصل ده سال تلاش تیم باانگیزه و خستگی‌ناپذیری است که کوشیده با مطالعه علمی مولفه‌های مدیریت منابع و مصارف آب از ضرورت اتخاذ رویکردهای نو و توجه به مباحث جدید در مدیریت آب کشور بگوید.
کتاب «مدیریت آب (منابع و کاربردها)» در 15 فصل زیر گستره وسیع «مولفه‌های مدیریت منابع-مصارف آب» را مورد بررسی دقیق قرار داده و راهکارهای نو را عرضه می‌کند.
1- کلیات مدیریت آب، 2-حقوق و قواعد آب، 3- تاریخ مدیریت آب ایران، 4- آب مجازی و ردپای آب، 5- بهره‌وری آب کشاورزی، 6- مالکیت، تبادل و بازار آب، 7- مدیریت تقاضا، 8- تجدیدپذیری و بیلان، 9-تخصیص آب، 10- داده، پایش و ارزیابی، 11- تصمیم‌گیری، ریسک و توسعه‌ی پایا، 12- حکمرانی آب و مدیریت یکپارچه، 13- مدیریت آب‌زیرزمینی و خشکسالی، 14- مدیریت راهبردی-مشارکتی آب و 15-نگرش سیستمی.
مولفین: دکتر کامران داوری، امیر اسلامی، حمید عمرانیان خراسانی، هاشم درخشان و محمد سالاریان 
انتشارات: جهاد دانشگاهی مشهد 

چکیده این گزارش بر رویکرد چندوجهی سدسازی در ایران، با توجه به اهمیت و جایگاه سد‌ در ذخیره‌سازی آب،کنترل سیلاب، تولید انرژی برق آبی و پیشرفت کشاورزی تمرکز دارد. در ساخت هر سد، باید اثرات محیط زیستی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی آن مد نظر قرار گیرد و از نظر فنی کاملا ًتوجیه‌پذیر باشد. کنکاش حاضر، با هدف بررسی نقش سدسازی در توسعه منابع آبی براساس وظایف محول شده سدها، تلاش دارد از دیدگاه متخصصین و دست‌اندرکاران در زمینه سدسازی، به این سوال پاسخ دهد که: آیا سدهای ساخته شده یا در حال ساخت و طراحی در ایران، معیارهای اصلی در ساخت و طراحی را برای دستیابی به این هدف بدست آوردند؟ پاسخ این سوال با ارزیابی نظرات مختلف متخصصین امر سدسازی و تحلیل گفتارها، بدون یک‌جانبه‌گرایی، در یک مجلد تنظیم و در اختیار علاقه‌مندان به موضوع قرارداده شده است.