با همکاری انجمن هیدرولیک ایران

حقوق آب
آب و تعارض منافع

اطلاعات آماری نشریه

تعداد مقالات ارسال شده 1,411
تعداد مقالات منتشر شده 600
تعداد نویسندگان 1,151
تعداد مشاهده مقاله 1884576
تعداد مقالات رد شده 764
درصد عدم پذیرش 54
تعداد مقالات پذیرفته شده 527
درصد پذیرش 37
متوسط زمان بررسی اولیه مقالات 7 روز
متوسط زمان پذیرش مقاله  87 روز
متوسط زمان ارسال مقاله تا انتشار 230 روز
تعداد داوران 684
تعداد پایگاه های نمایه شده 9

 

 

رتبه بندی در ارزیابی سال 1404 نشریات علمی کشور: امتیاز 851  رتبه الف

رتبه بندی در ارزیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام(ISC) در سال 1403: نشریه هسته با رتبه Q1 و ضریب تاثیر 0.352 

این نشریه بر اساس آخرین ارزشیابی ISC، در بین نشریات علوم پایه و مهندسی در زمینه آب بر اساس شاخص اثرگذاری نشریه،

رتبه اول را کسب نموده است. 


 گروه مهندسی آب دانشگاه فردوسی مشهد با حمایت مالی شرکت آب و فاضلاب مشهد از سال 1392 اقدام به انتشار نشریه «آب و توسعه پایدار» نموده است. توالی انتشار از آذر ماه سال 1398 به صورت فصلنامه است. این نشریه حاصل فعالیت‌های علمی مشترک دانشگاه فردوسی مشهد و انجمن هیدرولیک ایران است. 

به اطلاع می‌رساند، با توجه به آیین نامه جدید نشریات علمی کشور، امکان نشر مقالات پژوهشی، بنیادی و کاربردی در نشریه فراهم شده است. بدینوسیله از همه پژوهشگران، اساتید، دانشجویان و کارشناسان صنعت آب کشور، دعوت می‌شود که با ارسال مقالات خود در انواع پژوهش بنیادی، کاربردی، مفهومی، روش‌شناسی، مروری، فنی و ترویجی، نقطه نظر و مقاله کوتاه در بهبود کیفیت نشریه، ما را یاری نمایند. 

هدف این نشریه کمک به بهبود روش های اجرایی در عرصه مدیریت و مهندسی منابع و مصارف آب از طریق انتشار تجربیات موفق اجرایی و نتایج تحقیقات کاربردی و فناوری‌های نوین است. محتوای موضوعی مقالات دراین نشریه شامل موارد زیر است: 1- مدیریت آب  و  اقتصاد  2- ریسک، پایداری و تاب‌آوری  3- منابع آب سطحی و زیرزمینی 4- آبیاری و کشاورزی  5- انتقال آب و سازه های آبی 6- کیفیت آب، بازچرخانی و فاضلاب  7- آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

به اطلاع پژوهشگران گرامی می‌رساند موضوع شماره های آتی نشریه به شرح ذیل است و مقالاتی که با این موضوعات تا سه ماه قبل از انتشار، به سامانه نشریه ارسال شوند، در اولویت انتشار قرار خواهند گرفت. 

موضوع شماره آذرماه 1405، «چرخه آبی- اجتماعی»
موضوع شماره اسفندماه 1405، «اقتصاد سیاسی آب»

تاریخ آخرین به روز رسانی وب سایت نشریه: 1405/09/01

مدیریت آب و اقتصاد

سرمقاله: حقوق آب

صفحه 1-3

انوش نوری اسفندیاری

چکیده در کلی‌ترین تعریف، حقوق آب یعنی حقوقی که بر آب شیرین و منابع تأمین آن حاکم است. حقوق آب با چنین نگاه گسترده‌ای عهده‌دار نظم بخشیدن و اداره فعالیت‌ها در بخش‌های مختلفی است، مانند: تأمین آب شرب، آب کشاورزی، تولید انرژی برقابی، معدن و سایر صنایع، شامل تصفیه فاضلاب‌ها و حمل و نقل آبی. در دهه‌های گذشته حقوق آب، حفاظت از اکولوژی آبی و همسازی با حقوق محیط زیستی منابع آبی را نیز شامل شده است. حقوق آب ناظر بر انتظام و سازماندهی خدمات و بهره‌برداری‌های اجتماعی مرتبط با آب است و از آن‌ها درمقابل اختلالات و حوادثی چون سیل و خشکسالی پشتیانی می‌کند. بنابراین حقوق آب در تقاطع با سیستم‌های اجتماعی در سطوح (بین‌المللی، فراملی، ملی، محلی) و بخش‌های اجتماعی مختلف (غذا، انرژی، زیرساخت‌های شهری) می‌بایست مسائل متعددی را حل و فصل و تعیین تکلیف کند. از این‌رو، چگونگی تدوین و اجرای قوانین مناسب آب در یک نظام حقوقی منسجم از اقدامات جدی و مهم در تحکیم نظام حقوقی و حکمرانی هر جامعه به‌حساب می‌آید. جامعه ایران از این نظر ممکن است با چه غفلت‌ها، کاستی‌ها و چالش‌های عمده‌ای روبرو باشد؟ وچه راه‌حل‌های کلانی باید برای پرهیز و مقابله با آن‌ها اندیشید؟

مدیریت آب و اقتصاد

یادداشت کوتاه: حقوق آب و مردم؛ وقتی آب حق خود را می‌گیرد، نگاهی به حقوق آب به عنوان یک حق عامه، رودخانه‌ها، مسیل‌ها و ضرورت سازگاری با کم‌آبی

صفحه 4-6

محمد بخشی محبی

چکیده آب را نمی‌توان صرفاً یک کالای اقتصادی یا موضوعی برای بهره‌برداری اشخاص دانست. آب با حق حیات، سلامت، محیط‌زیست، امنیت غذایی، توسعه پایدار و حقوق نسل‌های آینده پیوند دارد و از این منظر، یکی از مهم‌ترین مصادیق حقوق عامه است. حفر چاه‌های غیرمجاز، برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، آلودگی منابع آب و تصرف بستر و حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، تنها تخلفاتی اداری یا زیست‌محیطی نیستند؛ بلکه می‌توانند مستقیماً حقوق مردم را تهدید کنند. تجربه‌های میدانی در خراسان رضوی، از جمله ساماندهی کشف‌رود، ارداک و آزادسازی و ساماندهی برخی مسیرهای طبیعی آب و مسیل‌های شهری، نشان می‌دهد که صیانت از حقوق آب باید از رویکرد صرفاً واکنشی فاصله گرفته و به سمت پیشگیری، حکمرانی هماهنگ و سازگاری با کم‌آبی حرکت کند. سیلاب دروازه قرآن شیراز و سیلاب سیدی مشهد نیز ضرورت توجه به مسیرهای طبیعی آب و کاهش آسیب‌پذیری شهرها را یادآوری می‌کنند. حادثه اخیر نپال، با وجود تفاوت اساسی در منشأ، نمونه دیگری از ضرورت افزایش تاب‌آوری در برابر مخاطرات طبیعی است.

مدیریت آب و اقتصاد

عوامل روان‏شناختی موثر بر تصمیم‌‏گیری کشاورزان در زمینه حفاظت آب در منطقه ماهیدشت شهرستان کرمانشاه

صفحه 7-22

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2601-1489

رضا موحدی، مریم شیرخانی

چکیده هدف اصلی پژوهش بررسی عوامل روانشناختی موثر بر تصمیم ‏گیری کشاورزان در حفاظت از منابع آب کشاورزی در منطقه ماهیدشت شهرستان کرمانشاه بود. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی، به لحاظ روش‌‏شناختی، کمی و از لحاظ گردآوری داده‌‏ها، از نوع پیمایشی است و بر پایه تجزیه‌وتحلیل داده‌‏ها از نوع توصیفی است. اطلاعات مورد نیاز با استفاده از پرسشنامه ساختارمند جمع‌آوری شد. جامعه آماری پژوهش، شامل کشاورزان دارای کشت آبی منطقه ماهیدشت در دو دهستان ماهیدشت و چقانرگس بودند. حجم جامعه آماری مورد مطالعه در مجموع 1200 نفر بود (1200=N). انتخاب حجم نمونه بر اساس جدول کرجسی و مورگان و معادل 291 نفر به دست آمد. نمونه‌‏گیری با استفاده از روش تصادفی طبقه‌‏ای با انتساب متناسب انجام گرفت. تحلیل و پردازش داده‏‌ها در دوبخش توصیفی و استنباطی مبتنی بر آزمون‏‌های آماری مقایسه‏‌ای، همبستگی و مدل‏سازی معادلات ساختاری، انجام گرفت و در این راستا از نرم‌‏افزارهای SPSS 26 و PLS-3 استفاده شد. نتایج نشان داد از بین عوامل روانشناختی، متغیرهای هنجار ذهنی، هنجار اخلاقی، شخصیت، مسئولیت‌پذیری یا انتساب مسئولیت در سطح 95 درصد دارای تاثیر معناداری بر تصمیم‌‏گیری کشاورزان نسبت به حفاظت منابع آب هستند. همچنین متغیرهای دلبستگی مکانی، ارزش حفاظت منابع آب، نگرانی محیط‏زیستی و نگرش در سطح 95 درصد، تاثیر معناداری بر تصمیم‌‏گیری کشاورزان نسبت به حفاظت منابع آب ندارند. عدم معناداری متغیرهای نگرانی، ارزش‌ها، دلبستگی مکانی و نگرش لزوماً نشان‌دهنده بی‌اهمیت بودن آن‌ها نیست، بلکه می‌تواند ناشی از اثرات غیرمستقیم، همپوشانی مفهومی، یا غلبه عوامل اقتصادی و زمینه‌ای در تصمیم‌گیری کشاورزان باشد.

مدیریت آب و اقتصاد

طراحی مدل درآمدی پایدار برای زنجیره ارزش داده‌های کلان آب ایران: تلفیق تحلیل اقتصادی، ارزیابی ریسک و سنجش تمایل به پرداخت

صفحه 23-44

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2601-1492

مهسا قطبی زاده، مهدی ضرغامی

چکیده در عصر اقتصاد دیجیتال، داده‌های کلان آب به‌عنوان دارایی راهبردی، ظرفیت بالایی برای خلق ارزش اقتصادی و مدیریت پایدار منابع آب دارند. بااین‌حال، در ایران باوجود زیرساخت گسترده پایش، زنجیره ارزش اقتصادی کاملی شکل نگرفته و مدل کنونی متکی بر بودجه دولتی، فاقد پایداری مالی و بهره‌وری است. این پژوهش با هدف تحلیل اقتصادی این زنجیره و طراحی مدل درآمدی بومی و پایدار، با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) انجام شد. زنجیره ارزش بر اساس مدل پورتر بومی‌سازی و شاخص‌های مالی کلیدی محاسبه شدند. یافته‌ها نشان‌دهنده توجیه‌پذیری مالی بالا با نرخ بازده داخلی (IRR) ۳۲٪، ارزش خالص فعلی(NPV) مثبت و دوره بازگشت سرمایه ۳ سال است؛ اما تحلیل حساسیت، آسیب‌پذیری شدید پروژه را در برابر کاهش حدود ۷٪ درآمد آشکار ساخت. تحلیل کارایی مرحله‌ای نشان داد که مرحله «جمع‌آوری داده» کم‌بازده‌ترین و «انتشار و خدمات‌رسانی» پربازده‌ترین بخش است. همچنین، حدود ۶۸٪ از کاربران هدف (دولتی، خصوصی و پژوهشی) تمایل به پرداخت برای داده‌های باکیفیت دارند و عواملی مانند دقت، اعتبار و به‌روزبودن داده‌ها بر این تمایل تأثیر معنادار دارند. ارزیابی پنج مدل درآمدی با روشAHP، «خدمات ارزش‌افزوده» و «اشتراک سازمانی» را به‌عنوان راهبردهای بهینه معرفی کرد. بر این اساس، چارچوب حکمرانی و تجاری‌سازی یکپارچه شامل سه محور پیشنهاد می‌شود: تدوین سند ملی حکمرانی داده و ایجاد نهاد تنظیم‌گر بازار؛ اجرای سیاست داده‌باز برای داده‌های پایه و تمرکز بر خدمات ارزش‌افزوده؛ و نوسازی زیرساخت‌های جمع‌آوری داده با تأمین مالی پایدار از طریق مشارکت عمومی-خصوصی. این پژوهش نقشه‌راهی کاربردی برای گذار به اقتصاد داده‌محور تاب‌آور در حوزه آب ایران ارائه می‌دهد.

مدیریت آب و اقتصاد

کاربرد مدل‌سازی و واسنجی در بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع آب صنعتی: مطالعه موردی کارخانه کویرتایر

صفحه 45-60

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2601-1494

علی نصیریان، زهرا زراعتکار، سید علی موسوی، علی فوادالدینی، مهسا مردانی

چکیده یکی از بخش‌های حیاتی کارخانه‌ها شبکه‌های توزیع آب می‌باشد که سالانه میلیاردها مترمکعب آب واحدهای صنعتی را برای مصارفی نظیر سیستم‌های تهویه مطبوع، خنک‌کاری فرآیندها، شرب و بهداشت تأمین می‌نمایند. با توجه به توسعه تدریجی خط تولید و تغییر تعداد و مشخصات تجهیزات، این سیستم‌ها به‌تدریج از وضعیت بهینه عملکردی فاصله می‌گیرند و این موضوع موجب افزایش هدررفت آب و انرژی در آنها می‌شود. مقاله حاضر به مدل‌سازی و بهینه‌سازی شبکه توزیع آب صنعتی کارخانه کویرتایر با استفاده از رویکرد هیدرولیکی می‌پردازد. این شبکه برای تأمین آب مصارف خنک‌کاری تجهیزات و فرآیندها طراحی شده، اما با چالش‌هایی مانند عدم تناسب فشار در بخش‌هایی از خط تولید مواجه است. مدل‌سازی در نرم‌افزار WaterGEMS انجام شده و برای واسنجی از مجموعه ابزارها شامل ابزار واسنجی داروین، روش‌های مبتنی بر اندازه‌گیری مستقیم و بالانس حجمی استفاده شد که نشان داد لوله‌های با افت هیدرولیکی بالا و فشار بیش از حد، نقاط ضعف اصلی هستند. راهکارهای پیشنهادی مانند نصب شیرهای فشارشکن مصرف انرژی را تا 12 درصد کاهش داد. همچنین، فشار در 85 درصد گره‌ها بهینه شد. برداشت‌های میدانی و تحلیل حساسیت در راستای تکمیل نقشه‌های شبکه آبرسانی و بهبود دقت مدل به انجام رسید. این مطالعه راهکارهای عملی برای بهبود کارایی شبکه‌های صنعتی ارائه می‌دهد و پیشنهاد می‌کند بانک اطلاعاتی الکترونیک و پایش مداوم ایجاد شود.

مدیریت آب و اقتصاد

از حجم به ارزش: طراحی چارچوب تلفیقی حسابداری آب بنگاهی برای صنایع معدنی ایران با الهام از چارچوب‌هایMCA-WAF و SEEA-W

صفحه 61-74

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1495

سید محمد راهدار، علی باقری، مرضیه ثمره هاشمی

چکیده افزایش فشار بر منابع آب، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، مدیریت و گزارشگری آب را به یکی از چالش‌های راهبردی شرکت‌های صنعتی تبدیل کرده است. با وجود توسعه چارچوب‌ها و رویکردهای مختلف حسابداری آب، بخش عمده‌ای از مطالعات موجود در سطح ثبت داده‌های فیزیکی باقی‏مانده و به تولید اطلاعات معنادار برای تصمیم‌گیری مدیریتی در سطح بنگاه منجر نشده است. هدف این پژوهش، تبیین مسیر مفهومی گذار از داده‌های برداشت آب به حسابداری آب بنگاه و ارائه چارچوبی منسجم برای تلفیق داده‌های فیزیکی و اقتصادی آب در سطح بنگاه است. این پژوهش با رویکرد مرور مفهومی-تحلیلی انجام شده و چارچوب‌های حسابداری آب در سطوح کلان، زنجیره ارزش و بنگاه مورد مقایسه قرار گرفته‌اند. نتایج نشان می‌دهد که خلأ اصلی ادبیات، نه کمبود داده یا چارچوب نظری، بلکه نبود مسیری روشن برای پیوند نظام‌مند جریان‌های فیزیکی آب با متغیرهای اقتصادی و ساختارهای حسابداری بنگاه است. بر این اساس، تلفیق چارچوب حسابداری آب شورای معدنی استرالیا (MCA-WAF) و سیستم حسابداری اقتصادی–محیط‌زیستی برای آب (SEEA-W) به‌عنوان یک مسیر مفهومی برای توسعه حسابداری آب بنگاه در ایران ارائه می‌شود. این چارچوب با در نظر گرفتن شرایط بومی، امکان تولید بیانیه اطلاعات آبی-اقتصادی را فراهم می‌سازد که می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری مدیریتی، گزارشگری پایداری و ارتقای پاسخ‌گویی به ذی‌نفعان باشد.

مدیریت آب و اقتصاد

برآورد ارزش اقتصادی آب در بخش صنعت: مطالعه موردی صنایع تولید فلزات پایه و فرآورده‌های معدنی غیر فلزی

صفحه 75-84

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1496

صدف جهانگیری، محمدرضا نظری

چکیده با توجه به کمیابی روزافزون منابع آبی و نقش حیاتی آن به عنوان یک نهاده در فرآیندهای تولید بخش صنعت، در این پژوهش به برآورد ارزش اقتصادی آب در دو صنعت تولید فلزات پایه و فرآورده‌های معدنی غیرفلزی پرداخته شده است. این تحقیق با استفاده از روش تابع تولید و بر اساس رهیافت اقتصادسنجی داده‌های تلفیقی و با استفاده از داده‌های مرکز آمار ایران برای کارگاه‌های صنعتی 10 نفر کارکن و بیشتر (دوره زمانی ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹) در سطح ۶ استان کشور شامل خوزستان، کرمانشاه، کردستان، لرستان، مرکزی و همدان انجام شده است. نتایج نشان می‌دهند که ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب در صنعت تولید فرآورده‌های معدنی غیرفلزی معادل 2882/96 هزار ریال و در صنعت تولید فلزات پایه حدود 1380/2 هزار ریال می‌باشد. این در حالی است ‌که بهای تمام‌شده هر مترمکعب آب در حدود 64/6 هزار ریال و تعرفه پرداختی صنعت برای هر مترمکعب آن تنها 27/0 هزار ریال می‌باشد. این ارقام نشان‌دهنده وجود یک شکاف قابل‌توجه بین ارزش واقعی اقتصادی آب در بخش صنعت با قیمت تمام شده و همچنین با تعرفه پرداختی توسط صنایع است. به‌طور خاص، میانگین نسبت ارزش اقتصادی آب به بهای تمام‌شده آن در بخش صنعت معادل 33 بوده و نسبت تعرفه پرداختی برای آب به ارزش اقتصادی آن کمتر از 1/27 درصد می-باشد. این یافته‌ها بر لزوم اصلاح نظام تعرفه‌گذاری و بهره‌برداری بهینه از منابع آبی به منظور کاهش مصرف آب و بهبود بهره‌وری آن در بخش صنعت تأکید دارد.

مدیریت آب و اقتصاد

معانی فرهنگی آب و شکاف سیاست‌های رسمی و کنش‌های محلی: مطالعه‌ای مردم‌نگارانه در کشاورزان شهرستان آمل

صفحه 85-98

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1500

سید قاسم حسنی

چکیده بحران کم‌آبی و فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی و معیشتی مناطق کشاورزی شمال ایران تبدیل شده است. در این شرایط، شناخت ابعاد اجتماعی و فرهنگی آب و نحوه ادراک و کنش جوامع محلی برای مدیریت پایدار منابع آب اهمیت دارد. پژوهش حاضر با رویکرد انسان‌شناسی آب و با بهره‌گیری از روش مردم‌نگاری، تجربه زیسته، ادراکات و شیوه‌های بهره‌برداری کشاورزان از منابع آب زیرزمینی در شهرستان آمل را بررسی کرده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، مشاهده میدانی و گفت‌وگو با کشاورزان و مطلعان محلی گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد آب برای کشاورزان صرفاً یک منبع طبیعی نیست، بلکه در پیوند با معیشت، روابط اجتماعی، ارزش‌های فرهنگی و هویت محلی معنا می‌یابد. همچنین، تصمیم‌گیری درباره بهره‌برداری از منابع آب تحت تأثیر هم‌زمان عوامل اقتصادی، اجتماعی، محیطی و نهادی قرار دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد دانش بومی نظامی پویا از شناخت، تجربه و یادگیری محیطی است که در تعامل با شرایط اکولوژیک و نیازهای معیشتی بازتولید می‌شود. بر این اساس، برداشت‌های غیررسمی و رفتارهای ناسازگار با محیط‌زیست را نمی‌توان مستقیماً ناشی از دانش بومی دانست؛ بلکه این رفتارها حاصل برهم‌کنش فشارهای معیشتی، تغییرات محیطی، ناامنی اقتصادی و ضعف حکمرانی آب هستند. نتایج بر ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و معیشتی آب و بهره‌گیری از دانش و تجربه محلی در سیاست‌گذاری و مدیریت منابع آب زیرزمینی تأکید دارد.

مدیریت آب و اقتصاد

ادراک و معناسازی آب در زیست‌جهان شهروندان برای مدیریت پایدار آب (مورد مطالعه افراد میانسال شهر اردبیل)

صفحه 99-110

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1501

حسن بخشی زاده، رقیه علائی

چکیده موضوع آب در ایران و جهان فراتر از یک مسئله فنی و مدیریتی، ابعاد عمیق زیستی- اکولوژیک، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و معنایی دارد که درک آن مستلزم توجه به تجربه‌های زیسته کنشگران اجتماعی است. پژوهش حاضر، با رویکرد کیفی و مبتنی بر پدیدارشناسی تفسیری آلفرد شوتس، به بررسی ادراک و معنا‌سازی آب در جهان زندگی شهروندان شهر اردبیل می‌پردازد. هدف مقاله، فهم نحوه معنا‌بخشی شهروندان به آب و بررسی نقش این معناها در شکل‌دهی به نگرش‌ها، رفتارهای مصرفی و کنش‌های محیط‏زیست‌ آنان است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختار‌یافته گردآوری و با استفاده از ترکیبی از تقلیل پدیدارشناختی، کدگذاری باز و گزینشی تحلیل شدند. طبق یافته‌ها، آب در تجربه زیسته مشارکت‌کنندگان، صرفاً یک منبع طبیعی نیست، بلکه پدیده‌ای چندلایه با بار معنوی، اخلاقی، دینی و هویتی است. برای نسل‌های میانسال و سالمند، معناهای مرتبط با آب ریشه در تجربه کم‌آبی، دشواری دسترسی، زندگی روستایی و آموزه‌های دینی–خانوادگی دارد. این معناها، در قالب مفاهیمی مانند نعمت الهی، امانت، طهارت، برکت و حیات بازنمایی می‌شود و به‌عنوان مکانیزمی درونی در تنظیم رفتار مصرفی و پرهیز از اسراف عمل می‌کند. هم‏زمان، یافته‌ها حاکی از کاهش قداست و معنویت آب در تجربه نسل‌های جوان‌تر است که تحت تأثیر دسترسی آسان، کالایی‌ شدن آب و تضعیف انتقال ارزش‌ها بین نسلی قرار دارد. نتیجه‌گیری پژوهش نشان می‌دهد که نادیده‌گرفتن ابعاد معنایی و فرهنگی آب، اخلاق محیط‏زیستی و اثربخشی سیاست‌های مدیریت آب را تضعیف می‌کند. ازاین‏رو، پیشنهاد ادغام رویکردهای اجتماعی–فرهنگی با سیاست‌گذاری‌ها می‌تواند به مصرف مسئولانه و تحقق توسعه پایدار منابع آب کمک کند.

آبیاری و کشاورزی

مقایسه بهره‌وری آب در سه سامانه کشت عمودی در شرایط غیر گلخانه ای در یک منطقه شهری نیمه‌خشک

صفحه 111-120

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1505

مهدی حسین زاده، حسین انصاری، ابوالفضل مساعدی، جواد شباهنگ

چکیده با تشدید بحران آب، گذار به سامانه‌های کشاورزی با بهره‌وری بالا یک ضرورت راهبردی برای ایران است؛ اما کشت عمودی به دلیل نبود داده‌های مقایسه‌ای میدانی از عملکرد سامانه‌های مختلف در شرایط واقعی، با مانع اجرا مواجه است. هدف این پژوهش، تحلیل کمّی بهره‌وری آب سه سامانه رایج کشت عمودی سیلندری در اقلیم نیمه‌خشک و فضای باز بود. این تحقیق به‌صورت میدانی در مشهد و در قالب طرح فاکتوریل سه‌عاملی (سامانه کشت × گونه گیاهی × سطح ارتفاعی) با پایه بلوک‌های کامل تصادفی و در دو سال اجرا شد. کاهو، ریحان و تربچه در سازه‌های عمودی کشت و مدیریت آبیاری و تغذیه در همه سامانه‌ها یکسان‌سازی شد. نتایج مدل اثرات مختلط نشان داد؛ اثر اصلی سامانه کشت بر بهره‌وری آب معنی‌دار است. سامانه هیدروپونیک با بهره‌وری 7/46 گرم بر لیتر و کشت خاکی با 7/23 گرم بر لیتر در گروه آماری برتر قرار گرفتند و سامانه غیرخاکی با بهره‌وری 5/31 گرم بر لیتر عملکرد ضعیف‌تری داشت. گونه گیاهی قوی‌ترین عامل تأثیرگذار بود و بهره‌وری بر اساس وزن تر برای تربچه 9/04، ریحان 5/96 و کاهو 4/97 گرم بر لیتر به‌دست آمد. تربچه در بستر خاکی به حداکثر بهره‌وری رسید. همچنین گیاهان در سطوح میانی و پایینی سازه عملکرد بهتری از سطح فوقانی داشتند. یافته‌ها نشان می‌دهد اگرچه سامانه هیدروپونیک از نظر بهره وری مصرف آب کارآمدترین گزینه است، اما سامانه کشت عمودی خاکی با بهره‌وری بسیار نزدیک به هیدروپونیک، هزینه کمتر و سازگاری بالاتر با شرایط، راهکار عملی‌تر و قابل‌ترویج‌تری برای ایران محسوب می‌شود. انتخاب گونه مناسب و مدیریت ارتفاع کشت نیز برای بهینه‌سازی عملکرد ضروری است.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

ارزیابی کمی انتشار خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی در حوضه‌ی زاینده‌رود با استفاده از شاخص‌های SPI،SRI و منحنی‌های شدت-مساحت-فراوانی (SAF)

صفحه 121-134

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2602-1506

غزاله بهمن، مهدی تباشیری، محمدعلی علیجانیان

چکیده این مطالعه با کاربرد شاخص استانداردشده بارش (SPI)، شاخص استانداردشده رواناب (SRI) و منحنی‌های شدت-مساحت-فراوانی(SAF) ، به ارزیابی کمّی انتشار خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی در حوضه‌ی زاینده‌رود پرداخته است. هدف اصلی، بررسی ارتباط بین الگوهای خشکسالی در سه بخش حیاتی حوضه شامل منطقه منبع بالادست، سد زاینده‌رود، و منطقه مصرف پایین‌دست است. با استفاده از داده‌های ماهانه بارش و جریان رودخانه در بازه‌ی ۲۰۱۸-۱۹۸۸، شاخص‌ها در مقیاس‌های زمانی ۳، ۶ و ۱۲ ماهه محاسبه شدند. نتایج نشان می‎دهد که خشکسالی‌های هواشناسی در منطقه پایین‌دست در مقایسه با بالادست، شدیدتر و مکررتر رخ می‎دهند و خشکسالی‌های هیدرولوژیکی با تأخیر زمانی و شدت بیشتری نسبت به خشکسالی هواشناسی ظاهر می‎شوند که بیانگر فرآیند انتقال اثر خشکسالی در سیستم هیدرولوژیکی حوضه است. تحلیل منحنی‌های SAF نشان می‌دهد که سد زاینده‌رود شدت خشکسالی هیدرولوژیکی را در خروجی خود، به‌ویژه در مقیاس‌های زمانی متوسط و بلندمدت، تعدیل می‌کند؛ اما این اثر حائلی در دوره‌های خشکسالی طولانی‌مدت کاهش می‌یابد. افزون بر این، منطقه پایین‌دست آسیب‌پذیری بیشتری در برابر خشکسالی‌های گسترده نشان می‌دهد. این ارزیابی یکپارچه، چارچوبی جامع برای درک انتقال خشکسالی در حوضه‌های تنظیم‌شده فراهم می‌کند و بینش‌هایی برای توسعه راهبردهای مدیریتی سازگار با خشکسالی و سیاست‌های بهره‌برداری از مخزن در حوضه‌ی زاینده‌رود ارائه می‌نماید.

آب، اکوسیستم و محیط‌زیست

مطالعه و بررسی الگوی تغییرات روند بارندگی حوضه‌های آبخیز غرب استان مازندران و تاثیر آن بر پدیده تغییر اقلیم منطقه‌‌ای

صفحه 135-150

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2603-1509

عباس غلامی

چکیده بررسی الگوی تغییرات بارش یکی از متغیرهای مهم هواشناسی در مدیریت پایدار منابع آب و بخش کشاورزی هر منطقه می‌باشد که اهمیت شایان توجهی دارد. جهت مطالعه نوسانات چرخه‌های بارشی در این پژوهش از آزمون‌های من‌کندال و شیب سن در مقیاس‌های ماهانه، فصلی و سالانه در ایستگاه‌های منتخب غرب استان مازندران استفاده شده است. بر این اساس 10 ایستگاه رودخانه‌ای که دارای آمار بارشی میانگین 40 سال و فقدان سال‌های فاقد آمار بوده‌اند، در سرتاسر ناحیه مورد مطالعه، انتخاب شدند. نتایج این مطالعه برای هر ایستگاه به صورت 17 سری زمانی و در مجموع برای 10 ایستگاه منتخب بررسی شده و 170 سری زمانی بارشی مورد محاسبه و بررسی قرار گرفته است. جمع بندی کلی نتایج این پژوهش نشان می‌دهد روند بارشی سالانه، فصلی و ماهانه ایستگاه‌های بررسی شده نوسانات زیاد و بی‌نظمی‌های اقلیمی مشخصی دارد. این مطالعه نشان‌دهنده تأثیر نوسانات روند بارش بر چرخه‌های هیدرولوژیک این ناحیه واقع در غرب استان مازندران می‌باشد. با توجه به اینکه نوسانات بارشی یکی از عوامل مهم در اکولوژی ناحیه‌ای و فعالیت‌های کشاورزی می‌باشد انتظار می‌رود رشد گیاهان جنگلی به خاطر این تغییرات دستخوش تحولات منفی ناحیه‌ای شود؛ همچنین این تغییرات می‌تواند فعالیت‌های کشاورزی و تأمین علوفه دام مراتع ناحیه را در مواقع خشکسالی با چالش‌های جدی روبرو سازد. از طرفی دیگر افزایش احتمالی ناگهانی بارش‌های فصلی نیز در صورت عدم مهار هرزآب‌ها و مدیریت صحیح آبخیزداری می‌تواند این چالش‌های کم آبی یا سیلاب ناحیه‌ای را تشدید نماید. با توجه به این مسائل، در صورت مدیریت صحیح منابع آبی یعنی برنامه‌ریزی به منظور سازگارشدن با این تغییر شرایط بارش، می‌توان انتظار شرایط بهتری را در حوضه‌های کشاورزی و مرتعداری ناحیه‌ای داشت. نظر به فشارهای جمعیتی سده اخیر و با توجه به اینکه این ناحیه کاملاً گردش‌گرپذیر می‌باشد، که طبعاً می‌تواند موجب تشدید فشار بر اکوسیستم رودخانه‌ای شود، موضوع برنامه‌ریزی ناحیه‌ای آبخیزداری بسیار حیاتی و مهم جلوه می‌نماید.

مدیریت آب و اقتصاد

نقش تسهیل‏گری اجتماعی در توانمندسازی جوامع محلی برای مشارکت در پروژه انتقال آب به دشت سیستان

صفحه 151-164

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2604-1512

ام البنین خواجه، عنایت عباسی، همایون فرهادیان

چکیده طرح آبیاری 46 هزار هکتاری دشت سیستان در سال 1393 به‌عنوان یکی از مهمترین طرح‌‏های آب‌رسانی در کشور به‌صورت اجرایی آغاز شده است. تسهیلگران اجتماعی به عنوان افرادی توانمند، آگاه و آشنا به مسائل و روابط اجتماعی خاص در منطقه سیستان نقش مهمی در جلب مشارکت مردم در طرح داشتند. هدف از این پژوهش بررسی نقش تسهیل‌گری اجتماعی در توانمندسازی جوامع محلی برای مشارکت در طرح انتقال آب به دشت سیستان بود. پژوهش از نوع توصیفی ـ همبستگی و علّی ـ مقایسه‌‏ای است که به ‏صورت میدانی انجام شده است. جامعه آماری شامل کلیه کشاورزان مشمول طرح انتقال آب (56639=N) بودند که 381 نفر از آن‌ها با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای با انتساب متناسب انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری داده‌ها در این پژوهش، پرسشنامه‌ای بود که روایی آن توسط اساتید و متخصصان به تأیید رسید و پایایی با استفاده از محاسبه ضریب آلفای کرونباخ محقق شد. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌‏ها از نرم‌‏افزار SPSS26 و از آزمون‌های آماری مرتبط استفاده شد. یافته‌ها نشان داد متغیر‌های اعتمادسازی، آگاهی‌بخشی، نهادسازی و جریان‌سازی، ویژگی‌های شخصیتی و روانشناختی و دانش و مهارت فنی با متغیر توانمندسازی مردم محلی رابطه معنی‌داری داشتند. همچنین یافته‌‎ها نشان داد بین متغیر توانمندسازی با مشارکت مردم در انجام طرح، رابطه مثبت و معنی‌داری وجود دارد. نتایح تحلیل علّی حاکی از آن بود که متغیر توانمندسازی بیشترین اثر علی کل بر روی متغیر مشارکت را دارد. متغیر‌های اعتمادسازی، نهادسازی و جریان‌سازی، دانش و مهارت فنی، ویژگی‌های شخصیتی و آگاهی‌بخشی در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

مدیریت آب و اقتصاد

خطر اخلاقی در بیمه کشاورزی و پیامدهای آن برای بهره‌برداری پایدار از منابع آب: شواهدی از محصولات منتخب استان کهگیلویه و بویراحمد

صفحه 165-178

https://doi.org/10.22067/jwsd.v13i2.2604-1515

ارسلان بی نیاز

چکیده این پژوهش با هدف بررسی اثر بیمه کشاورزی بر شدت مصرف آب و تحلیل پدیده خطر اخلاقی در بخش کشاورزی انجام شده است. داده‌های مورد استفاده شامل اطلاعات مقطعی ۱۸۰ کشاورز تولیدکننده محصولات منتخب (گندم، سیب، گردو و انگور) در استان کهگیلویه و بویراحمد می‌باشد. به‌منظور تحلیل داده‌ها و کنترل تورش انتخاب، از ترکیبی از روش‌های اقتصادسنجی شامل مدل حداقل مربعات معمولی (OLS)، مدل لاجیت، روش تطبیق نمره تمایل (PSM) و رگرسیون سوئیچینگ درونزا (ESR) استفاده شده است. نتایج مدل OLS نشان داد که برخورداری از بیمه کشاورزی با افزایش متوسط ۸۴۲ مترمکعبی مصرف آب در هر هکتار در سال همراه است. نتایج روش تطبیق نمره تمایل نیز ارتباط مثبت و معنادار برخورداری از بیمه کشاورزی با میزان مصرف آب را پس از کنترل تفاوت‌های مشاهده‌پذیر میان کشاورزان بیمه‌شده و غیربیمه‌شده تأیید کرد. برآوردهای مدل ESR نشان داد که کشاورزان بیمه‌شده در وضعیت فرضی عدم برخورداری از بیمه، به‌طور متوسط ۱۴۴۵ مترمکعب در هکتار در سال آب کمتری مصرف می‌کردند. این یافته با فرضیه وجود خطر اخلاقی در رفتار مصرف آب کشاورزان سازگار است. بررسی نتایج به تفکیک محصول نیز نشان داد که بیشترین اختلاف نسبی مصرف آب میان بهره‌برداران بیمه‌شده و غیربیمه‌شده مربوط به محصولات گردو (۲۱/۴ درصد) و سیب (۲۰/۷ درصد) است. همچنین بهبود شاخص مدیریت منابع آب و استفاده از روش‌های نوین آبیاری با کاهش معنادار مصرف آب همراه بود؛ درحالی‌که اثر هزینه آب بر مصرف آب کشاورزان از نظر آماری معنادار نبود. در مجموع، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بیمه کشاورزی، با وجود نقش حمایتی در کاهش ریسک تولید، ممکن است از طریق تغییر انگیزه‌های رفتاری بهره‌برداران، فشار بر منابع آب را افزایش دهد. بنابراین، طراحی سازوکارهای بیمه‌ای مبتنی بر بهره‌وری مصرف آب و هماهنگ‌سازی سیاست‌های بیمه کشاورزی با اهداف مدیریت پایدار منابع آب ضروری است.

مدیریت آب و اقتصاد

چالش‏های حقوقی مشارکت‌بخش خصوصی در تغذیه مصنوعی آبخوان‏ها (رواناب باران) در ایران

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 25 شهریور 1405

سجاد مقدس، سید محسن قائمی خرق

چکیده با‏توجه ‏به فضای پرتنش آبی کشور و کاهش سطح آب‌های زیرزمینی همراه با افزایش برداشت‌ها در دشت‌ها که بسیاری از آنها به وضعیت بسیار بحرانی رسیده‌، ضرورت بازشناسی راهکارهای احیاء و تعادل‌بخشی شدت یافته است. در این میان، تغذیه مصنوعی آبخوان و استفاده از رواناب‌های باران برای تغذیه آبخوان به‌خصوص در نقاطی که پراکنش بارندگی مناسب است، الزامی راهبردی بر اساس برنامه هفتم بر عهده دولت است. حال از منظر حقوقی، پس از جمع‏آوری و انتقال رواناب باران به آبخوان، وضعیت مالکیت و بهره‌برداری از این آب مورد سؤال است؛ زیرا با انتقال به آبخوان آب بلافاصله به‌صورت مشترکات و ثروت عمومی درآمده و «تغییر ظرف» در عمل «تغییر مالکیت» را پدید می‌آورد. در این بستر، یادداشت حاضر به تحلیل چالش حقوقی امکان‌سنجی مشارکت‌بخش خصوصی در تزریق رواناب باران به آبخوان‌ها می‏پردازد؛ به این معنا که آیا بخش خصوصی می‌تواند نسبت به حجمی که به آبخوان منتقل نموده است حق بهره‌برداری قطعی یا سهمی معین مطالبه کند، یا اینکه تنها مسیر تفاهم با وزارت نیرو یا دریافت پرداخت از دولت برای انجام فرایند مجاز است.

مدیریت آب و اقتصاد

کنکاشی در تبیین جایگاه و کاربرد فناوری در مدیریت منابع و مصارف آب در ایران

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 12 آبان 1405

محمد فشائی، مرجان قوچانیان، سارا عطاران

چکیده در ادبیات معاصر مدیریت منابع آب، فناوری را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از تجهیزات، سامانه‌های اندازه‌گیری یا ابزارهای محاسباتی تلقی کرد. فناوری، در معنای مدیریتی و حکمرانی، ظرفیت یک نظام برای تبدیل دانش و داده به تصمیم‌های به‌موقع، قابل‌اتکا و قابل‌اجرا و سپس تبدیل نتایج تصمیم به یادگیری و اصلاح مستمر است. از این منظر، فناوری زمانی در مدیریت آب معنا پیدا می‌کند که بتواند کیفیت تصمیم‌گیری درباره منابع و مصارف آب را ارتقا دهد، عدم‌قطعیت را کاهش دهد، هزینه خطا را کنترل کند و امکان مقایسه و ارزیابی گزینه‌های مختلف را برای تصمیم‌گیران فراهم سازد. بنابراین مسئله اصلی در کاربرد فناوری‌های آب، صرفاً «چه فناوری‌ای در دسترس است؟» نیست؛ بلکه پرسش بنیادی‌تر این است که «کدام مسئله مدیریتی را، در چه مقیاس و با چه سازوکار تصمیم‌گیری، می‌توان به کمک فناوری بهتر حل کرد؟» یک سامانه پایش پیشرفته، یک مدل پیچیده یا یک شبکه هوشمند زمانی ارزش مدیریتی دارد که بتواند در یک زنجیره روشن از «داده ـ تحلیل ـ تصمیم ـ اقدام ـ ارزیابی» قرار گیرد و خروجی آن در تصمیم‌های واقعی منعکس شود.

ریسک، پایداری و تاب‌آوری

(یادداشت تحلیلی: ترجمه) پایداری محاسباتی: محاسبات برای جهانی بهتر و آینده‌ای پایدار

دوره 12، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 216-233

محمد اسکندری نسب

چکیده دانشمندان علم کامپیوتر و اطلاعات در قالب همکاری سایر رشته‌ها، با هدف تحقق آینده‌ای پایدار، در پی حل چالش‌های اجتماعی و ‌محیط  زیستی پیش روی بشریت هستند و توان و دانش خود را به اشتراک گذاشته تا با استفاده از رویکردی میان ‌رشته‌ای و محاسباتی، در راستای توسعه پایدار و حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست قدم بردارند.
نکات کلیدی مقاله شامل موارد زیر است:
علوم کامپیوتر، پایداری [و توسعه پایدار] را غنا می‌بخشد. برای دستیابی به آینده‌ای پایدار، دانشمندان علوم کامپیوتر می‌توانند و می‌بایست در راستای برطرف کردن چالش‌های کلیدی اجتماعی-محیط زیستی پیش ‌روی بشریت، قدم بردارند. از این رو رشته جدید پایداری محاسباتی این تلاش‌ها را گرد هم ‌می‌آورد.
متقابلاً پایداری [و توسعه پایدار]، علوم کامپیوتر را نیز غنی می‌کند. چراکه کار بر روی مسائل پایداری، شامل عدم قطعیت، یادگیری ماشین، بهینه‌سازی، سنجش‌از‌دور و تصمیم‌گیری، با ایجاد مسائل محاسباتی جذاب و جدید، علوم کامپیوتر را نیز پربار می‌کند.
پایداری [و توسعه پایدار] به مسائل مربوط به رفاه انسان و حفاظت از زمین اهمیت می‌دهد. گروهی بزرگ از پژوهشگران علوم کامپیوتر، در همکاری با گروهی بزرگ‌تر از پژوهشگران علوم اجتماعی، محیطی و طبیعی، می‌توانند پایداری محاسباتی را به گونه‌ای ارتقا دهند که در سطوح خردتر یا کمتر بین‌رشته‌ای امکان‌پذیر نیست.
ترجمه از:
Gomes, C., Fern, X., Fink, D., Fisher, D. and et all. (2019). Computational sustainability: computing for a better world and a sustainable future. Communications of the ACM, 62 (9), 56 - 65. https://dl.acm.org/doi/10.1145/3339399

منابع آب سطحی و زیرزمینی

بررسی تاثیر تفاوت‌های اقلیمی بر تغییرات و نوسانات فصلی و سالانه بارش در کشور

دوره 12، شماره 3، پاییز 1404، صفحه 164-180

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i3.2506-1434

امیرحسین کریمی خلیل آباد، ابوالفضل مساعدی، سید محمدرضا ناقدی فر

چکیده تغییرات و نوسانات بارش سالانه و فصلی ایران در بازه زمانی ۶۰ ساله (۱۹۶۱ تا ۲۰۲۰) با هدف بررسی تاثیر تفاوت‌های اقلیمی بر وضعیت روند تغییرات بارش سالانه و فصلی در این پژوهش بررسی شد. داده‌های مقادیر بارش از 33 ایستگاه سینوپتیک کشور که نماینده اقلیم‌های متنوع بودند، در دو دوره ۳۰ ساله و یک دوره 60 ساله، در مقیاس‌های سالانه و فصلی تحلیل شدند. از آزمون‌ ناپارامتریک من–کندال و همچنین از روش شیب سن به منظور ارزیابی روند تغییرات و شدت تغییرات استفاده شد. نتایج نشان داد بارش‌های سالانه و فصلی در اغلب اقلیم‌ها فاقد روند معنی‌دار بلندمدت هستند. در دوره اول بیشترین تعداد ایستگاه (9 ایستگاه) با روند کاهشی معنی‌دار (در سطح 95%) در فصل بهار مشاهده شد (با متوسط 1/320- میلی‌متر در سال). درحالی‌که در دوره دوم بیشترین تعداد ایستگاه (7 ایستگاه) با روند کاهشی معنی‌دار در فصل زمستان مشاهده شد (متوسط 1/054- میلی‌متر در سال). لازم به ذکر است در فصل‌های تابستان و پاییز در دوره دوم در هیچ ایستگاهی روند معنی‌داری مشاهده نشده است. متوسط بارندگی سالیانه در طول دوره آماری 60 ساله ایستگاه‌های مورد مطالعه با حدود 0/65- میلی‌متر در سال در حال کاهش است. درحالی‌که از نظر آماری روند کاهش بارندگی سالانه فقط در سطح پنج ایستگاه معنی‌دار است. باتوجه‏ به نوسانات و یا تغییرات ناهمگون بارندگی در فصل‌ها و اقلیم‌های مختلف، بر ضرورت توجه به ویژگی‌های محلی، فصلی و اقلیمی بارش در برنامه‌ریزی‌های منابع آب و کشاورزی تاکید می‌شود.

مدیریت آب و اقتصاد

بررسی ارزش اقتصادی آب در صنایع پایه به‌منظور تعیین تعرفه آب (مطالعه موردی: حوضه زاینده‌رود)

دوره 12، شماره 4، زمستان 1404، صفحه 141-158

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i4.2509-1456

شهرام قبادی، علی مریدی، رضا خلیلی

چکیده برآورد ارزش اقتصادی آب نقش بنیادینی در مدیریت کارآمد منابع آب و تصمیم‌گیری‌های آگاهانه در برنامه‌ریزی تأمین آب ایفا می‌کند و به‌عنوان یکی از ارکان اصلی در تخصیص منابع، طراحی نظام‌های قیمت‌گذاری و توسعه بازارهای پایدار آب در نظر گرفته می‌شود. در این مطالعه، ارزش اقتصادی آب با استفاده از روش ارزش باقیمانده و بر اساس داده‌های طرح سرشماری مرکز آمار ایران برای کارگاه‌های صنعتی با 10 نفرکارکن و بیشتر، در طی دوره ۱۳۸۱ تا ۱۳۹۸، برآورد گردید. نتایج نشان می‌دهد که ارزش اقتصادی آب در بخش‌های مختلف صنایع حوضه، به طور قابل توجهی متفاوت بوده و میانگین آن بر اساس شاخص قیمت تولیدکننده، برای سال 1403، معادل 5,254,702 ریال به ازای هر مترمکعب برآورد می‌گردد. این یافته‌ها می‌تواند در ملاحظات اقتصادی طرح های تامین آب صنایع بزرگ حوضه زاینده‌رود، مدنظر قرارگیرد. همچنین براساس نتایج تحقیق، هزینه پرداختی برای آب در فرآیند تولید صنعتی به‌طور میانگین کمتر از ۰.۲ درصد کل هزینه‌های تولید بوده و نسبت آن به ارزش اقتصادی آب کمتر از 0.02 برآورد شده است. این نتایج بر لزوم بازنگری در نظام قیمت‌گذاری آب صنعتی، ارتقای کیفیت داده‌های آماری بخش صنعت و لحاظ ارزش واقعی آب در سیاست‌گذاری‌های تخصیص و سرمایه‌گذاری آبی کشور تأکید دارد.

مدیریت آب و اقتصاد

بررسی جامعه شناختی بحران آب در ایران: رویکردی تاریخی نهادی به علل ورود دولت به مدیریت منابع آب ایران در دوران معاصر

دوره 12، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 19-34

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i2.2412-1388

مریم محمودی، حسین میرزایی، علی یوسفی، محمد فاضلی

چکیده بحران آب از مهمترین بحران‌های ایران است و حل آن مستلزم بررسی علت‌ها است. مرور ادبیات تجربی نشان می‌دهد که علت اصلی بحران آب در ایران، در ابتدا ورود دولت به مدیریت نهاد آب و سپس ناکارآمدی آن در مدیریت آب است. بااین‌حال، این ادبیات به این پرسش که دولت چرا و طی چه فرایندی وارد نهاد آب شده و مدیریت متمرکز و انحصاری آن را به دست گرفته است، پاسخی نمی‌دهد. این پژوهش با الهام از رویکردهای حک‌شدگی مولینگا و نهادگرایی تاریخی و با بهره‌گیری از مفهوم زمینه و بزنگاه، به واکاوی تاریخ و شناسایی بزنگاه‌های ورود دولت به نهاد آب پرداخته و به این پرسش پاسخ می‌دهد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد زمینه نهاد آب شامل توانمند کردن کشاورزان برای پرداخت مالیات، خشکسالی و نیاز به تأمین غذا، رویکردهای توسعه‌ای در هنگام شکل‌گیری دولت مدرن و پایگاه طبقاتی نمایندگان مجلس و مقامات دولتی منجر به شکل‌گیری نخستین بزنگاه شده است. این بزنگاه همان تشکیل بنگاه مستقل آبیاری در سال 1322 بود که ورود مشارکتی دولت به مدیریت منابع آب را امکان‌پذیر کرد. در طول 20 سال بعد، تغییرات زمینه‌ای مانند افزایش منابع مالی دولت، تغییر ساختار طبقاتی مقامات، حذف مخالفان و افزایش قدرت محمدرضا شاه، استفاده از پروژه‌های آبی برای دولت-ملت‌سازی، منجر به هژمونی مأموریت هیدرولیک در میان نخبگان فنی و سیاسی ایران شد. برای اجرای این مأموریت، دولت نیازمند بوروکراسی قدرتمندی بود که نهایتاً با تشکیل وزارت آب و برق به انجام رسید. به این ترتیب، دولت مدیریت نهاد آب را به‌صورت متمرکز و انحصاری به دست گرفت.

آبیاری و کشاورزی

شناخت روش‌‏ها و ابزارهای مدیریت هوشمند آبیاری و تأثیر آن‌ها در بهینه‌سازی مصرف آب آبیاری

دوره 12، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 159-176

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i2.2412-1389

ایمان حاجی راد

چکیده یکپارچه‌سازی فناوری اینترنت اشیاء (IoT)  با سیستم‌های آبیاری سنتی، گامی مؤثر در پیشرفت آبیاری هوشمند است. مدیریت بهینه آب به دلیل اهمیت آن در تأمین امنیت غذایی و منابع آبی جهانی، به یکی از چالش‌های اساسی تبدیل شده است. روش‌های سنتی آبیاری در بسیاری از مناطق موجب هدررفت منابع آبی و انسانی می‌شوند. سامانه‌های آبیاری هوشمند با هدف استفاده بهینه از منابع آب و افزایش تولید محصولات طراحی شده‌اند که علاوه بر کاهش مصرف آب، کارایی و بهره‌وری کشاورزی را نیز افزایش می‌دهند. برای جلوگیری از آبیاری غیرضروری، تکنیک‌های مختلفی برای ارزیابی رطوبت خاک و تنش آبی گیاهان توسعه یافته است. در این مطالعه ابتدا به شناخت روش‌های مختلف مدیریت آبیاری هوشمند و ابزارهای مورد کاربرد اشاره شده و سپس مقایسه فناوری‌‏ها با روش‌های سنتی و تأثیر آن‌ها بر صرفه‌جویی در مصرف آب آبیاری بررسی شد. نتایج سوابق تحقیقات نشان داد سامانه‌های آبیاری هوشمند مبتنی بر حسگرهای رطوبت خاک، تبخیر-تعرق و باران، به‌ترتیب۲۰% تا 41/5%، ۲۰% تا 48% و ۷% تا۵۰% در مصرف آب آبیاری نسبت به آبیاری سنتی صرفه‌جویی کرده‌اند. همچنین، سامانه‌های مبتنی بر حسگرهای نوری در ارزیابی تغییرات گیاه و خاک موفق‌تر از روش‌های تجربی و آزمایشگاهی عمل کرده‌اند. بنابراین، استفاده از سامانه‌های آبیاری هوشمند در کشاورزی به‌عنوان راهکاری کارآمد برای بهینه‌سازی مصرف آب پیشنهاد می‌شود.

مدیریت آب و اقتصاد

تبیین سناریوهای ناشی از منازعات اجتماعی آب محورِ عراق بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق

دوره 12، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 61-76

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i2.2505-1426

زکیه آفتابی، مراد کاویانی راد، حمید کاردان مقدم

چکیده منازعات اجتماعی بر سر منابع آب یکی از چالش‌های مهم و رو به افزایش در جوامع امروزی است که ریشه در کمبود منابع آب دارد. با افزایش جمعیت، تغییر اقلیم و مجموعه عوامل دیگر؛ منابع آب محدود شده و به مناقشه و نزاع‌های اجتماعی منجر شده است. پژوهش کاربردی پیش‌رو به تبیین سناریوهای ناشی از منازعات اجتماعی آب محور عراق بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای Mic Mac ،Scenario Wizard و Vensim پرداخته است. براساس نتایج پژوهش تنش‌های قومی دو سوی مرز، سدسازی‌های کشور ترکیه روی سرشاخه‌های رودهای دجله و فرات، تغییر اقلیم، میزان توجه به فناوری‌های پیشرفته در مدیریت منابع آب، وابستگی معیشت غرب ایران و شرق عراق به منابع آب، میزان توجه به توسعه پایدار و گروه‌های مسلح شبه نظامی، به عنوان متغیرهای کلیدی تأثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق ناشی از منازعات اجتماعی آب محور در عراق، انتخاب شدند. تصور حالت‌های مختلف از بحرانی تا مطلوب برای متغیرهای کلیدی، سناریوی فراروی مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق، ناشی از منازعات اجتماعی در عراق را بحرانی نشان داد. در این راستا؛ تقویت هیدرودیپلماسی و همکاری‌های منطقه‌ای، همکاری ایران و عراق برای مذاکره با ترکیه در رعایت حقابه کشورهای پایین‌دست، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین مدیریت منابع آب، ایجاد صنایع کم آب‌بر در مناطق غرب ایران و شرق عراق و توجه به پیوند آب، غذا و انرژی در مدیریت یکپاچه منابع آب به عنوان مهمترین راهکارها برای جلوگیری از ایجاد وضعیت بحرانی پیشنهاد شدند.

مدیریت آب و اقتصاد

مالکیت آب از منظر فقهی و حقوقی

دوره 12، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 249-259

ابوذر حاتمی یزد، علی رضا آزاد

چکیده این مقاله با هدف بررسی مبانی فقهی و حقوقی مالکیت آب در نظام حقوقی ایران و فقه اسلامی تدوین شده است. نویسندگان با استناد به آیات، روایات و قواعد فقهی، ماهیت فقهی آب را در سه قالب «انفال»، «مشترکات عامه» و «مباحات عامه» تحلیل می‌کنند و تفاوت آن‌ها را در امکان تصرف و مالکیت بررسی می‌نمایند. در ادامه، مفهوم حقابه و قواعد فقهی حاکم بر آن همچون قاعده لاضرر، تسلیط، احیاء و اسبقیّت مورد بررسی قرار گرفته است. مقاله نشان می‌دهد که از منظر بیشتر فقها، آب از مشترکات عامه است و همگان در بهره‌برداری از آن حق مساوی دارند، مگر آنکه به حیازت یا احیاء درآید. در بخش حقوقی نیز سیر تحول قوانین آب از قانون مدنی ۱۳۰۷ تا قانون توزیع عادلانه آب ۱۳۶۱ و نقش دولت اسلامی در تنظیم بهره‌برداری از منابع آبی تبیین می‌شود. در پایان، نویسندگان با پیشنهاد انفال دانستن همه آب‌های عمومی، راهکاری فقهی برای مدیریت بهتر منابع آبی و رفع تعارض میان قوانین فقهی و قانونی ارائه می‌نمایند.

آبیاری و کشاورزی

مروری بر کاربرد هوش مصنوعی در مدیریت هوشمند آبیاری

دوره 12، شماره 3، پاییز 1404، صفحه 156-163

https://doi.org/10.22067/jwsd.v12i3.2506-1432

زهرا ایاب کوشک گذر، سید محمدرضا ناقدی فر، علی نقی ضیایی

چکیده با‏توجه ‏‏به چالش‌‌های فزاینده ناشی از کمبود منابع آب، رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی و ضرورت افزایش بهره‌‌وری در کشاورزی، به‌کارگیری فناوری‌‌های نوین همچون هوش مصنوعی (AI) در مدیریت آبیاری به عنوان رویکردی تحول‌آفرین در نظر گرفته می‌شود. این پژوهش با هدف بررسی نقش هوش مصنوعی در بهینه‌سازی آبیاری و مدیریت منابع آب در کشاورزی، به تحلیل ابعاد مختلف از جمله پیشینه آبیاری، روش‌شناسی‌های نوین، گردآوری و تحلیل داده‌ها، الگوریتم‌های تخصیص آب، پایش عملکرد، چالش‌ها، فرصت‌ها و ارائه راهکارهای راهبردی پرداخته است. مطالعه حاضر با بهره‌گیری از بررسی نظام‌مند مقاله علمی معتبر، به بررسی فناوری‌هایی نظیر حسگرهای محیطی، اینترنت اشیاء، یادگیری ماشین، یادگیری عمیق و سامانه‌های تصمیم‌یار پرداخته و عملکرد آن‌ها را در بهبود کارایی مصرف آب و افزایش بازده محصولات ارزیابی نموده است. نتایج نشان می‌دهد که سامانه‌های هوشمند آبیاری می‌توانند مصرف آب را بین ۲۰ تا ۴۰ درصد کاهش داده و عملکرد محصولات را بهبود دهند. همچنین بررسی‌ها نشان داد موانعی نظیر نبود زیرساخت، هزینه اولیه بالا و کمبود داده‌های دقیق، از جمله چالش‌های کلیدی در استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت هوشمند آبیاری به شمار می‌روند. در نهایت، پیشنهاداتی جهت توسعه بومی این سامانه‌ها با تاکید بر سیاست‌های حمایتی، بومی‌سازی فناوری و توانمندسازی کشاورزان ارائه شده است.

ابر واژگان

نشریات مرتبط